سپس ، قياس پس از مبدأ متسلسل ، و تجارب و اعتبار براى او موصّل و مفصل بوده است . و زمان را درازايى است كه عمرهاى اشخاص پىدرپى آن را مىپيمايد و آثار گذشتگان به پسينيان منتقل مىشود و نزد آيندگان گرد مىآيد و مىبالد و بارور مىشود ؛ و اين تناسخ است ، نه آنچه بدان معتقدند از انتقال روحها در بدنها « 140 » . اين تناسخ نقل نشانههاست از نفسهاى گذشته به نفسهاى آينده ، همچون نسخ آنها از صحف كهنه در صحف تازه .
و مكان را عرضى است كه در عدهاى ، از آن ، در زمانى واحد معارف بسيارى حاصل مىشود كه آن معارف از برخى به برخى ديگر با زبان و انگشتان كه اعم از بيان است منتقل مىگردد . بنابراين ، از طول زمان و عرض مكان قواعد علوم و اعمال انسان گرد مىآيد . و چون خداوند به آدمى مهربان و او را گراميدار است ، هرگز مصالح او را از وجود او مؤخر نمىدارد . اگر آن مصالح را مقدم ندارد ، همچون مقدم داشتن جايگاه او از زمين و غذاى او از نبات و خدمتگزار او از حيوان .
ما در اين جدول ، مذكوران در مقالهء اسحاق « 141 » و ساير احوال آنان را مىنهيم بدون آنكه از شاگردان آنان يادى كنيم ؛ زيرا ، در آن فايدهاى نيست ، چون ما آن را از خط سريانى يا يونانى نقل نكردهايم تا از تصحيف ايمن باشد ، و جدول اين است :
جدول پزشكان « 142 »
هامش
- كلاغ بودمى و عورت برادر خود پنهان كردمى » . كشف الاسرار ، ج 3 ، ص 97 .
( 140 ) . ابو ريحان تناسخ هنديان را از كتاب سانك چنين نقل مىكند : « كسى كه استحقاق اعتلا و ثواب را داشته باشد مانند يكى از فرشتگان مىگردد و با مجامع روحانى آميزش پيدا مىكند و راه تصرف در آسمان و معاشرت با آسمانيان بر او گشاده مىگردد ؛ ولى ، كسى كه به علت گناه و كارهاى زشت استحقاق فرود آمدن داشته باشد تبديل به حيوان و گياهى مىگردد و در همين احوال تردد مىكند تا اينكه استحقاق ثواب پيدا كند و از سختى رهايى يابد و يا با تعقل ذات خود مركب خود را كنار زند و رهايى يابد » . ماللهند ، ص 49 .
( 141 ) . مقصود همان رساله است كه تحت عنوان هذا كتاب الّفه اسحق بن حنين فى تاريخ الاطباء و ضمّن