182 . در نشانههاى اقبال و دولت « 131 »
183 . كتاب خواص « 132 »
184 . كتاب حيلههاى نويسندگان
حال كه از پاسخ يكى از درخواستهاى تو فراغت حاصل كرديم به درخواست ديگر تو مىپردازيم و مىگوييم :
آرا در علم به تقسيم نخستين به دو قول برمىگردد : يكى قول به حدوث آن و ديگرى قول به قدم « 133 » آن . صاحبان رأى « 134 » اول نيز به دو گروه شدهاند : برخى حصول صناعات را به توقيف « 135 »
هامش
( 131 ) . متن عربى اين رساله از روى نسخهء خطى متعلق به كتابخانهء راغب پاشا ، شمارهء 1463 ، ورقهاى 98 و 99 پشت به وسيلهء پل كراوس در رسائل فلسفية رازى ، صص 236 - 238 ، چاپ شده است . و ترجمهء فارسى آن هم تحت عنوان بخت چيست و نيكبخت كيست به وسيلهء سيد عبد العلى علوى نائينى ، در سال 1343 ش . ، در تهران صورت گرفته است .
( 132 ) . ابن ابى اصيبعه از اين كتاب به عنوان در خواص اشيا ياد كرده است . عيون الانباء ، ص 423 . اين كتاب مورد استفادهء دانشمندان اسلامى قرار گرفته است . چنانكه بيرونى از كتاب خواص رازى نقل مىكند كه در مصر كنيسهاى است كه در آن دو مرده بر تختى هستند كه پيوسته از زير آن زيت بيرون مىآيد . الجماهر فى معرفة الجواهر ، ص 72 . و مقدسى به نقل از رازى در كتاب خواص ، از كوهى در سرزمين ترك نام مىبرد كه وقتى مردم بدان مىرسند ناچارند سمّ ستوران خود را با نمد و پشم ببندند و گرنه از سمّ آنان گردى برمىخيزد كه موجب ريزش باران مىشود . البدء و التاريخ ، ج 4 ، ص 94 .
محمد بن سرخ نيشابورى ، دانشمند اسماعيلى ، در فصلى كه تحت عنوان « اندر معنى خاصيتها » آورده دربارهء كتاب الخواص رازى چنين گفته است : « بدانك محمد بن زكرياء الرازى كتابى تصنيف كرده است اندر خاصيت چيزها و بسيار سخن اندرو بياورده است از قوى و ضعيف و فربه و لاغر » . شرح قصيدهء خواجه ابو الهيثم جرجانى ، ص 50 .
( 133 ) . اسحاق بن حنين در مورد حدوث و قدم علم پزشكى چنين گويد : « از آنجا كه سخن در وجود صناعت پزشكى بسيار است اختلاف در آغاز وجود آن دشوار گرديده است . گفتار دربارهء بهوجود آمدن اين فن به دو بخش ابتدايى تقسيم مىشود ؛ زيرا ، آنان كه معتقد به حدوث اجسامى هستند كه معالجات علم پزشكى در آنها به كار مىرود ، معتقد به حدوث اين فن هستند ؛ زيرا ، اجسامى كه طب در آنها به كار برده مىشود محدث است و آنان كه قايل به قدم اجسام هستند صناعت طب را نيز قديم مىدانند ؛ زيرا ، اشيا قديم است و هميشه بوده است » . تاريخ الاطباء ، در مجلهء اورينس ، شمارهء 7 ، سال 1954 م . ، ص 62 .
( 134 ) . اصحاب رأى همان اصحاب قياس هستند كه پيرو مكتب قياس بودهاند . اين مكتب در برابر دو مكتب ديگر ، يعنى مكتب تجربه و مكتب طب حيلى بوده است . جالينوس كتابى مستقل دربارهء آراى اين سه مكتب نوشته است كه به نام كتاب جالينوس فى فرق الطب للمتعلمين به وسيلهء حنين بن اسحاق ترجمه شده است و در همين كتاب مىگويد : « و يسمّون من استعمل القياس باسماء مشتقة من القياس و صريمة الرأى و الاستدلال على ما يخفى بما يظهر » . ص 15 .
( 135 ) . ابن هندو مىگويد : « مردم عوام هنگامى كه صناعتى عجيب و دشوارى را مىبينند كه رسيدن به آن متعذر است معتقد مىشوند كه آن توقيف از سوى خداى عز و جل است براى برخى از پيامبرانش يا وحى است كه از -