93 . كتاب برهان « 62 »
94 . چگونگى استدلال « 63 »
95 . قصيدهء او در منطق « 64 »
96 . دربارهء خبر و اينكه چگونه پذيرفته مىشود و نشانهء محقق آن چيست « 65 »
رياضيات و نجوميات
97 . در اندازهء آنچه ممكن است استدراك گردد از ستارگان نزد آنان كه قايل هستند به اينكه ستارگان زنده و گويايند و آنان كه قايل به اين مطلب نيستند « 66 »
98 . در هيئت « 67 »
99 . در علت برپا بودن زمين در ميان فلك
100 . در اينكه براى آنكس كه برهان نمىپذيرد مسئلهء اينكه زمين كروى است و مردمان در
هامش
( 62 ) . جالينوس نيز كتابى تحت اين عنوان داشته است كه برخى از مطالب آن را رازى مورد ايراد قرار داده است .
الشكوك ، ص 2 .
( 63 ) . رازى ضمن ايرادات خود بر جالينوس به اين نكته كه در استدلال بايد مقدمات را از مواضعى كه لزوم آن براى مطلوب ضرورى است اخذ و اكتساب كرد اشاره كرده است . الشكوك ، ص 2 .
( 64 ) . بيرونى از دو قصيدهء ديگر رازى تحت عنوان قصيدتة الالهيّة و قصيدته فى العظة اليونانيّة در همين رساله ، شمارههاى 124 و 150 ، ياد كرده و از اين برمىآيد كه او را ذوق شاعرى بوده است و ، چنانكه پس از اين خواهد آمد ، فقط دو بيت از او كه دربارهء معاد به او نسبت داده شده در كتب ياد گرديده است .
( 65 ) . مسئلهء اخبار از گذشته و چگونگى قبول آن اخبار و كيفيت صحت و سقم آن مورد بحث دانشمندان قرن سوم و چهارم ، خصوصا معتزله ، بوده است . برخى از دانشمندان نه تنها خبر واحد بلكه خبر متواتر را هم قبول نداشتهاند .
ابن راوندى دو كتاب داشته كه در يكى خبر واحد را ثابت كرده و در ديگرى ، عقيدهء آن كسان كه تواتر را باطل مىدانستهاند رد كرده است . فهرست ، ص 217 . از آنچه از گفتار ماتريدى برمىآيد مىتوان حدس زد كه رد ابن راوندى متوجه ابو عيسى وراق بوده است . او در رد گفتهء ابو عيسى چنين احتجاج مىكند كه « خبر يا اصلا قابل قبول نيست ، در اين صورت دربارهء ايام گذشته و بلاد دور و وقايع ديرين جهل لازم آيد ، و يا آنكه در صورت متواتر بودن قابل قبول است ؛ بنابراين ، اخبار پيغمبران را بايد راست داشت و پذيرفت » . كتاب التوحيد ، ص 198 .
( 66 ) . جابر بن حيان اعتقاد به اينكه ستارگان ناطق و گويايند را به فيثاغورس( Pythagoras )و فرفوريوس ، و مقدسى آن را به ارسطو نسبت داده و شايد نظر رازى از ميان حكماى اسلامى كه بر اين عقيده بودهاند متوجه ثابت بن قره حرانى بوده است . مختار رسائل جابر بن حيان ، ص 506 ؛ البدء و التاريخ ، ج 2 ، ص 20 ؛ جامع الحكمتين ، ص 136 .
( 67 ) . اين كتاب مورد استفادهء ابو ريحان بيرونى قرار گرفته است . او در آنجا كه به بيان فاصلهء طولى ميان بغداد و رى مىپردازد گويد : « آنچه ما به دست آورديم مقارب است با آنچه ابو بكر محمد بن زكرياى طبيب در مقالهء خود در هيئت ياد كرده است » . تحديد نهايات الاماكن ، ص 224 .