68 . در چگونگى نمو
69 . در تركيب و اينكه آن بر دو نوع است
70 . در تركيب
71 . در اينكه جسم محركى طبيعى از ذات خود دارد « 47 »
72 . در اينكه ممكن است كه سكون و افتراق ازلى باشد و ممكن نيست حركت و اجتماع ازلى باشد « 48 »
73 . در عادت و اينكه آن به طبيعتى تبديل مىگردد « 49 »
74 . در بحث از زمين كه آيا از سنگ است يا از خاك
75 . در علت به خود كشيدن سنگ آهنكش آهن را « 50 »
76 . در تشنگى و علت فزونى حرارت به جهت آن
77 . در اينكه مركز زمين منبع سرماست « 51 »
78 . در هواى نقاط زيرزمين « 52 »
هامش
( 47 ) . ارسطو مىگويد آنچه از جانب خود حركت مىكند حركتش طبيعى است ، مانند حركت يكيك از جانوران ؛ زيرا ، جانوران از جانب خود حركت مىكنند . و هر چيزى كه مبدأ حركت آن از خود آن باشد ما مىگوييم كه آن حركت طبيعى مىكند . الطبيعة ، ج 2 ، ص 834 .
( 48 ) . فخر الدين رازى در ضمن مناظرهء خود با فريد غيلانى كه افتخار به تأليف كتاب حدوث العالم يا حدوث الاجسام مىكرده اشاره به عقيدهء رازى مبنى بر اينكه اجسام در ازل ساكن بودهاند كرده است . مناظرات رازى ، ص 60 .
( 49 ) . جاحظ از عادت به عنوان « طبيعت ثانيه » و ثعالبى به عنوان « طبيعت خامسه » ياد كرده است . الحيوان ، ج 1 ، ص 126 ؛ و التمثيل و المحاضره ، ص 179 .
( 50 ) . ابن ابى اصيبعه به دنبال نام اين كتاب مىگويد : « فيه كلام كثير فى الخلأ » . عيون الانباء ، ص 426 . از كتاب فوق اثرى در دست نيست ، ولى رازى در كتاب الشكوك خود ، صص 11 - 12 ، در مسئلهء جذب و انجذاب ، ارتباط مسئلهء جذب مغناطيس آهن را با مسئلهء خلأ به تفصيل بيان كرده است . مسئلهء جذب مغناطيس نزد دانشمندان مورد بحث بوده است . ابو الهيثم جرجانى گويد :شكستن سرب الماس و سنگ آهنكش * چه علت است مرين هر دو را چنين كردارجامع الحكمتين ، ناصرخسرو ، ص 166 .
( 51 ) . رازى مىگويد : « جالينوس مىپنداشت كه زمين ركن سرد است ؛ بنابراين ، بر او لازم است كه بپذيرد كه زمين مطلقا سرد است و چيزى كه مطلقا سرد باشد چيزى است كه سردتر از آن وجود نداشته باشد . پس ، لازم آيد كه زمين از يخ سردتر باشد و اين مخالف حس است ، و در حل اين شك سخن بسيار لازم است و ما براى آن مقالهاى مفرد ساختهايم . » الشكوك ، ص 17 .
( 52 ) . اسراب جمع سرب است ؛ يعنى ، نقاط زيرزمينى . ناصرخسرو در ديوان ، ( قصيدهء 44 ، بيت 8 ) گويد :در هزيمت چون زنى بوق اربجايستت خرد * ورنه مجنونى چرا مىپاى كوبى در سربرازى مىگويد كه « ما در مقالهاى مفرد بيان كردهايم كه حرارتى را كه ما در زمستان در آب چشمهها و هواى -