79 . در رد بر حسين تمار « 53 » در مسئلهء هواى نقاط زيرزمين
80 . در شعر « 54 »
81 . در خيار تلخ
82 . در رد بر سرخسى « 55 » دربارهء مزهء تلخ
83 . در علت آنكه آنچه از بدن جدا گشت به آن نمىپيوندد
84 . در شناسايى به هم زدن پلكهاى چشم
85 . در زمانها و هواها « 56 »
86 . در بحث از آنچه در كتاب اسطقسات در طبيعت انسان آمده است « 57 »
هامش
- نقاط گود حس مىكنيم از اين روى نيست كه آنها ذاتا در زمستان گرمتر هستند از تابستان ، بلكه ما به جهت سردى بدنمان آنها را گرمتر حس مىكنيم . » الشكوك ، ص 32 . بدون شك ، اين مقاله همان فى جو الاسراب است . ابن رضوان مصرى در اين موضوع تابع رازى بوده ؛ چنانكه ابن بطلان در يكى از نامههاى خود به ابن رضوان گويد كه او ، يعنى ابن رضوان ، مذهب رازى را مدعى شده است كه آب چشمهها در تابستان و زمستان بر يك حالت است .
خمس رسائل ، ص 70 .
( 53 ) . بيرونى در آنجا كه از جرم خورشيد و اينكه آن سبب اول از براى حرارت است بحث مىكند ، گويد كه مسئلهء حرارت جو اسراب و آبهاى چاه در زمستان ، و سردى آنها در تابستان به اين مسئله بستگى دارد و ميان ابو بكر محمد بن زكرياى رازى و ابو بكر حسين تمار سؤالها و جوابها و مطالبات و مناقضاتى رخ داده است كه مفيد اقناع است و جوينده را به حق رهبرى مىكند . آثار الباقيه ، ص 253 .
( 54 ) . در چاپ كراوس ، « فى الشعر » با علامت استفهام ضبط شده و ظاهرا شين درست است كه كتاب دربارهء مويهاى بدن انسان است . ايوب رهاوى در فصل هفتم از كتاب گنجنامه دربارهء موى ابروان و مژگان و علل آن بحث كرده است ، ص 74 . قسطا بن لوقاى بعلبكى كتابى به نام علل الشعر داشته كه آن را براى حسن بن مخلّد نوشته است . مقدمهء كتاب ارسطوطاليس فى النفس ، عبد الرحمن بدوى ، ص 33 . يعقوب كشكرى يا كشكرانى بخش اول از كتاب خود الكناش فى الطب را دربارهء تولد موى و نگهداشت و آفات و درمان آن آورده است .
( 55 ) . مقصود از سرخسى ، ابو العباس احمد بن مروان سرخسى معروف به ابن فرائقى است كه از شاگردان كندى بوده است . ارشاد الاريب ، ياقوت ، ج 1 ، ص 158 . فرانز رزنتال شرححال مبسوطى از سرخسى نوشته كه به وسيلهء انجمن خاورشناسان امريكا چاپ شده است . براى آگاهى از احوال سرخسى رجوع شود به فيلسوف رى ، محمد بن زكرياى رازى ، ص 45 - 47 . رازى هنگام سخن دربارهء استدلال بر عمل دارو از جهت طعم گويد : « و قد افردنا لهذه المطالبات مقالة جعلنا رسمها فى الرد على احمد بن الطيّب السّرخسى فى امر الطعم المرّ » . الشكوك ، ص 17 .
( 56 ) . رازى هنگام بحث بر سخن جالينوس مبنى بر اينكه برخى از طبائع حالشان در تابستان بهتر است گويد :
« سزاوار نيست كه كتاب را با حل اين شك و شكوكى كه در سخن جالينوس در مسئلهء ازمنه است دراز گردانم ؛ زيرا ، آن شكوك جدا بسيار است و سخن دربارهء آن نيازمند به كتابى چند برابر اين كتاب است و ما به خواست خدا عازم هستيم كه كتابى دربارهء ازمنهء مخصوص به اين مسئله بسازيم و در آن از آنچه در اين مقاله و همچنين كتاب الاهوية آمده است بحثى مفصل كنيم ، ان شاء اللّه تعالى » . الشكوك ، ص 23 .
( 57 ) . اين عنوان كه به ظاهر نمايندهء يك كتاب است در رسالهء حنين تحت دو عنوان آمده است : 1 . فى الاسطقسات -