6 . در آزمايش كردن پزشك « 18 » و اينكه او بايد چگونه باشد
7 . راهنماى « 19 »
8 . كناش منصورى « 20 » كه آن را براى منصور بن اسد ، خويشاوند والى خراسان ، نوشته است
9 . تقسيمهاى بيماريها « 21 » كه به تقسيم و تشجير معروف است
10 . پزشكى شاهانى « 22 »
11 . [ براى ] كسى كه به پزشك دسترسى ندارد « 23 »
12 . داروهاى آسان يافتى كه در هرجا موجود است « 24 »
13 . كتاب بزرگ كرابادين « 25 »
هامش
( 18 ) . پيش از رازى ، جالينوس كتابى به نام محنة الطبيب داشته كه حنين بن اسحاق مقالهاى از آن را ترجمه كرده است . رسالهء حنين شمارهء 112 . رازى در گفتار هفتم از كتاب المنصورى دربارهء مخاريق المشاتين و در پايان جزء چهارم از همان كتاب دربارهء محنة الطبيب بحث كرده است . براى تفصيل رجوع شود به مقالهء 1 . ز . اسكندر ، تحت عنوان « الرازى و محنة الطبيب » ، مجلهء المشرق ، 1960 م . ، صص 471 - 522 .
( 19 ) . كتاب راهنماى ( المرشد ) همان كتاب الفصول رازى است . عيون الانباء ، ابن ابى اصيبعه ، ص 426 . رازى گذشته از اين كتاب ، الفصول بقراط را نيز تلخيص كرده است . رسالهء ابو ريحان ، شمارهء 112 .
( 20 ) . كلمهء كناش اصلا آرامى است ، به معنى مجموعه و در عربى به معنى مجموعههاى طبى به كار رفته است .
رازى اين كتاب را به نام ابو صالح منصور بن اسحاق بن احمد بن اسد كه از سال 290 تا 296 از طرف احمد بن اسماعيل بن احمد ، دومين پادشاه سامانى ، در رى حكومت مىكرد ساخته است . تاريخ طب ايران و خلافت شرق ، الگود ، ص 208 .
( 21 ) . ابن ابى اصيبعه مىگويد كه رازى در كتاب تقاسيم العلل ، تقسيمهاى بيماريها و سبب آنها و چگونگى درمان آنها را با شرح و بيان بر سبيل تقسيم و تشجير ياد كرده است . عيون الانباء ، ص 422 . تشجير آن است كه فروع مختلفى را از اصلى واحد بيرون آورند ، همچنانكه همهء شاخههاى درخت به اصلى واحد برمىگردد .
( 22 ) . رازى كتاب پزشكى شاهانى ( الطب الملوكى ) را براى على بن وهسودان ، والى طبرستان ، نوشته است . على بن وهسودان در سال 403 به وسيلهء عم خود ، احمد بن مسافر ، مقتول گرديده است . الكامل ، ابن اثير ، ج 6 ، ص 156 . ابن ابى اصيبعه در برابر طب الملوكى كتابى هم تحت عنوان طب الفقرا از رازى ياد مىكند . عيون الانباء ، ص 427 .
( 23 ) . رازى كتاب من لا يحضره الطبيب را براى كسانى نوشته كه دسترسى به طبيب ندارند و از اين جهت به طب الفقرا معروف است . عيون الانباء ، ص 422 . محدّث شيعى ، ابن بابويه ، نامگذارى كتاب معروف من لا يحضره الفقيه خود را از نامگذارى محمد بن زكرياى رازى اخذ كرده است . من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 3 .
( 24 ) . ابن ابى اصيبعه مىگويد رازى در كتاب الادوية المسهلة الموجودة بكل مكان از داروهايى ياد مىكند كه اگر پزشك ماهر آنچه را در مطبخها و خانهها يافت مىشود به آنها ضميمه كند به داروهاى ديگر نياز پيدا نمىكند .
عيون الانباء ، ص 422 . حنين بن اسحاق از كتابى ، از جالينوس ، تحت عنوان فى الادوية التى يسهل وجودها ياد كرده است . رسالهء حنين ، شمارهء 8 .
( 25 ) . كلمهء قراباذين كه به صورت « اقرابادين » و « كراباذين » هم به كار رفته در يونانى به معنى صورت و سند و در -