حس به نيروى حسكننده يا از عصب و يا از خود دماغ است .
197 . ابن ماسويه در كتاب در اسهال « 47 » خود گفته است كه محل قوه در دماغ است ، و انتشار آن در بدن به وسيلهء عصب صورت مىپذيرد .
198 . حنين بن اسحاق در كتاب در تقسيم عصب « 48 » گفته است كه هفت جفت عصب از دماغ رسته شده است .
199 . ابن ماسويه در كتاب در اسهال گفته است كه پوست نازك و سرخ پسته كه زير رويهء چوبين آن است جفت است ، و جفت هر چيزى كه جفت دارد همين گونه است .
199 . صاحب كتاب وزنها گفته است كه هر سير چهار مثقال و نيم است و اين ميزان صحيح از كتاب جوهرى در لغت به دست آمده است .
199 . در كتاب النبض الكبير ، از جوامع اسكندرانيين « 49 » ، آمده است كه نبض عظيم يا از حرارت بسيار و يا از نيروى قوى و يا از آلت نرم و يا از كاستى روح نفسانى است .
200 . امين الدوله ابن تلميذ گفته است كه كاستى روح نفسانى از اسباب بزرگى نبض است ؛ زيرا ، روح نفسانى از جمله نيازهايى است كه خواهندهء نبض است ؛ زيرا ، نياز يا تعديل حرارت و يا توليد روح است .
200 . من مىگويم هدف از نبض ترويح روح حيوانى و توليد روح نفسانى است .
202 . علم نبض از سه جهت دشوار است : 1 . ممكن نيست كه انسان در لمس و مجسّت آن
هامش
( 47 ) . مقصود ، يوحنا بن ماسويه پزشك مسيحى معاصر هارون و امين و مأمون و متوكل است كه علاوه بر كتاب اسهال ، دو كتاب ديگر تحت عنوان الادوية المسهلة و اصلاح الادوية المسهلة در موضوع اسهال داشته است .
تاريخ الحكماى قفطى ، ص 183 .
( 48 ) . احتمال دارد كه حنين ابن اسحاق در اين كتاب روش جالينوس را در كتاب فى العصب دنبال كرده باشد ؛ زيرا ، جالينوس در كتاب خود بيان داشته كه چند جفت عصب از دماغ و نخاع مىرويد و آنها چه نوع و چگونه هستند و هر يك از آنها چه تقسيماتى دارند و عمل آنها چيست . رسالهء حنين ص 9 .
( 49 ) . پزشكان اسكندريه شانزده كتاب از كتابهاى جالينوس انتخاب كردند كه براى آموزش علم طب قرائت شود .
حنين بن اسحاق پس از معرفى اين شانزده كتاب چنين مىگويد : « اين است آن كتابهايى كه در مدرسههاى پزشكى اسكندريه مىخوانند . آنان به همين ترتيبى كه من ياد كردم اين كتاب را قرائت مىكنند . آنان هر روز جمع مىشوند و به خواندن و فهميدن يك كتاب مىپردازند ، چنانكه امروزه اصحاب نصاراى ما در آموزشگاههايى كه معروف به اسكول است هر روز براى خواندن كتابى از كتابهاى متقدمان و يا ساير كتب اجتماع مىكنند . هريك از افراد پس از مهارت در اين كتب به قرائت آن مىپردازند ، به همان نحو كه امروز اصحاب ما تفاسير كتابهاى متقدمان را مىخوانند ؛ اما ، جالينوس بر اين نبوده كه كتابهايش بر اين روش قرائت گردد . او ، چنانكه گذشت ، سفارش كرده كه پس از كتاب او در فرقهها كتابهاى او در تشريح خوانده شود و سپس ، بقيه كتابهاى او به ترتيبى كه خود آن را نهاده است قرائت گردد » . رسالهء حنين ، ص 18 .
شروح و تلخيصاتى كه دانشمندان بر اين شانزده كتاب نوشتهاند به نام جوامع خوانده مىشود .