جويده آمده است . پس مضغه عبارت است از قطعهاى از گوشت كه شبيه گوشت جويده شده است . « 1 »
ب : مخلّقه تعبيرى است كه براى مبالغه در خلق به كار مىرود و خلق به معناى ايجاد چيزى بر كيفيت مخصوص است و اين كلمه براى مبالغه و تأكيد و نسبت فعل به مفعول مىآيد . يعنى ناظر به جهت وقوع فعل است . پس تعبير به مخلّقه در مورد مضغة اشاره به اين است كه حقيقت خلق و تحقق آن ( يعنى ايجاد بر كيفيت مخصوص و تعيين خصوصيات و مقدرات ) در اين مرتبه است . و امّا غير مخلّقه به اين معناست كه تعيين برخى خصوصيات ( تماما يا بعضا ) در اين مرتبه مضغه نيست . « 2 »
اسرار علمى :
1 - استاد مكارم شيرازى در مورد آيهى 5 سورهى حج
ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ
مىنويسند :
« كمكم جنين شكل يك قطعه گوشت جويده شده به خود مىگيرد بىآنكه اعضاى مختلف بدن در آن مشخص باشد . امّا ناگهان در پوستهى « جنين » تغييراتى پيدا مىشود و شكل آن متناسب با كارى كه بايد انجام دهد تغيير مىيابد و اعضاى بدن كمكم ظاهر مىشود . امّا جنينهايى كه از اين مرحله نگذرند و همچنان به صورت سابق و يا ناقص بمانند ساقط مىشوند و از رده خارج مىگردند . جملهى مخلّقه و غير مخلّقه ممكن است اشاره به اين مرحله باشد يعنى « كامل الخلقه » و « غير كامل الخلقه » « 3 »
2 - استاد مصباح يزدى در مورد « مضغه » مىنويسند :
« مفسرين گفتهاند از مادهى مضغ ( جويدن ) است زيرا در اين مرحله مانند گوشت جويده شده است . امّا آنچه بيشتر نياز به توضيح دارد تعبير « مخلّقه » و « غير مخلّقه » است .
بىشك منظور اين نيست كه هر انسانى هم از مضغه و مخلّقه و هم از غير مخلّقه ، آفريده مىشود ؛ بنابراين چنين نيست كه اين دو ، دو مرحلهى پياپى براى مضغه است ؛ بلكه منظور اين است كه مضغه در مرحلهى تكامل خود به دو قسم تقسيم مىگردد : گاه به صورت مخلّق درمىآيد و گاه نه و ساقط مىشود و به مرحلهى بعدى يعنى جنين نمىرسد .
و امّا لغت مخلّق : اهل تفسير و لغت در مورد آن اختلاف دارند : برخى گفتهاند تخليق به معناى تسويه است ( خلّق العود - سوّاه ) صاف كردن چوب كج يا بر طرف كردن ناهموارى آن تخليق است . پس مخلّقه به معناى مسواة مىشود . كه در برخى آيات هم تعبير
ثُمَّ سَوَّاهُ
« سجده / 9 » وجود دارد . پس در اينجا نيز بعد از مضغة مىتوان گفت مرحلهى كاملتر تسويه ، مضغه است .
برخى نيز گفتهاند منظور تصوير است .
برخى ديگر گفتهاند : « مخلّق يعني تام الخلقه . خلّق الشيء يعني أتمّ خلقه »
بههرحال ، پس از مضغه گاهى جنين به حدى مىرسد كه اعضاى آن معلوم است و تصوير پيدا مىكند كه در آن صورت مخلّق است و گاهى در همان حدّ قبل از تصوير ساقط مىشود كه در اين صورت غير مخلّق است . » « 4 »
3 - علّامه طباطبايى ( ره ) مخلّقه و غير مخلّقه را به معنى تام الخلقه و غير تام الخلقه مىداند و سپس با « تصوير » جنين تطبيق مىكند كه در هنگام نفخ روح تصوير آن كامل مىشود . « 5 »
4 - دكتر قرقوز و دكتر دياب در تشريح مرحلهى
هامش
( 1 ) . ر . ك : مفردات راغب اصفهانى ، و نيز التحقيق فى كلمات القرآن الكريم ، ج 11 ، ص 124 - 125 ماده مضغ .
( 2 ) . ر . ك : التحقيق ، ج 3 ، ص 112 و نيز ج 11 ، ص 126 .
( 3 ) . تفسير نمونه ، ج 14 ، ص 24 .
( 4 ) . معارف قرآن ، ص 338 - 339 .
( 5 ) . الميزان ، ج 14 ، ص 344 .