امزجه و قوى و افعال و ارواح ، مسايل علم طبيعى است ، و طبيب در رد و قبول همچنين مسائل اختيار دارد . يعنى بحيث پزشك طبيب را لازم نيست كه در بحث اربعيت اركان و اخلاط و غيره ، چنان كه گفتهاند بعينه قبول كند « 1 » . ميدان پزشك طب و مسئلهء بهبود و مرض است و بس . ابن سينا در اين باب بتفصيل ذكر كرده و گفته كه مباحث و مسايل فلسفه در حيطهء طبيب دخل ندارد ، حتّى دربارهء جالينوس گفته :
و جالينوس اذا حاول اقامته البرهان على القسم الاول فيحب ان يحاول من جهة انه طبيب و لكن من جهة انه يحب ان يكون فيلسوفا يتكلم فى العلم الطبيعى » « 2 » .
( و چون جالينوس در مسايل طبيعى دلايل مىآورد براى وى لازمست كه اين مسايل را چنان كه هست اخذ كند ولى حقيقت اينست كه وى اين مباحث را چنان مىگيرد گويا وى فلسفىاى هست كه در علم طبيعى گفتوگو مىكنند ) .
اينست برخى از بعضى از كوششهاى اطباى مسلمين قديم بخصوص پزشكان ايران كه در باب اجتهادات و اختراعات و مسلمات و نظريات و اضافات در علم طب به كار بردند و اهل اروپا از آنها استفاده نمودند . اگر اين اختراعات و اجتهادات و غيره بتفصيل گفته شود ، كتاب مبسوط و ضخيمى لازم دارد .
چون كار تحقيق را آغاز كردم و ديدم كه براى تكميل اين مقصود بايد سه مرحله را طى كرد . اول اينكه اين دانش را با دقت مطالعه كنم تا سرمايهء اطلاعاتى من افزوده گردد . چنان كه در آغاز كتابخانههاى شبهقارهء پاكستان و هند را ديدن كردم تا هر كتاب طبى و اطلاعاتى كه در آن موجود است بدست آيد بخوانم سپس مسافرتى به كشورهاى ايران و عراق و خاورميانه و مصر و لبنان و
هامش
( 1 ) - القانون مجلد اول ، ص 8 چاپ مطبع نامى لكهنؤ
( 2 ) - القانون ، مجلد اول ، ص 8 چاپ مطبع نامى لكهنؤ