بسوى اقوى در كيفيت و كميت همچو گرده و مثانه و رحم و امثال آن
چهارم قوت
پس عضو رئيس قلب و دماغ و كبد و عضو شريف عام النفع مانند ريه و معده و عضو ذكى الحس مانند چشم و گوش و فم معده جسارت نبايد كرد درينها باستعمال دواى قوى و نه تبريد مفرط و نه تحليل بايد كرد مواد اينها به محلل صرف بدون مخلوط كردن دواى قابض خوشبوى مقوى ارواح و حافظ قوت و نه استعمال بايد كرد دواى سمى كه كيفيت او مخالف طبع انسانى باشد مانند زنجار و نحاس محرق و غيرها و نه مواد اينها به يك دفعه استفراغ بايد كرد و نه استعمال بايد كرد مرخيات صرف و نه مخدرات صرف همچو افيون و نحو آن
اما مقدار مرض و مزاج اصلى مريض
پس مرض ضعيف كه خروج آن از اعتدال صحت اندك باشد كفايت مىكند او را دواى يسير در كيفيت و كميت و مرض قوى كه خروج آن از اعتدال صحت بسيار شده باشد محتاج مىشود بسوى دواى قوية الكيفية و الكمية و همچنين هرگاه مزاج اصلى مريض حار بود و مرض نيز حار لاحق شود احتياج بدواى قليل التبريد باشد و كذلك اگر مرض بارد عارض شود و مزاج اصلى مريض هم بارد باشد استعمال ادويهء قليل التسخين كفايت مىكند و اگر محرورى مزاج را مرض حار فى الغايت لاحق شود استعمال ادويهء باردهء قويه واجب بود و كذلك چون محرورى مزاج را مرض بارد عارض شود لا محاله احتياج باستعمال ادويهء حارهء قويه مىباشد الا هرگاه مرض مخوف باشد و از افراط تسخين ضررى ديگر عائد شود درجهء اعتدال و حد وسط را مرعى بايد داشت
اما جنس مريض
و سن و عادت و صناعت و سحنهء آن پس مريض از جنس اناث و عادى به خوردن اشياى بارده و صناع شناورى و گاذرى و مانند آن و سحنهء بلغمى لائق باشند باستعمال ادويهء قوية الحرارة تا درجهء سوم و مريض از جنس ذكور و شاب و عادى به خوردن اشياى حاره و صناع حدادى و حمالى و غير آن و سحنهء دموى و صفراوى قابل باشند باستعمال ادويهء باردهء قويه حسب ضرورت اما قوت پس اگر قوت مريض قائم باشد استعمال ادويهء قويه مناسب باشد و اگر مريض را ضعف حقيقى لاحق باشد ادويهء يسيره به عمل آرند الا در ضعف عارضى كه از شدت مرض حار و استيلاى اخلاط پديد آيد تدبير همچو قوت نمايند كه ازالهء سبب مضعف شود كما قال القرشى ان يخاف قوت القوة ح يجب ان يبدأ بالاقوى
اما فصل و بلد
پس فصل شتا و بلد شمالى و غربى بارد مستوجب استعمال ادويهء حاره باشند حسب ضرورت و فصل ربيع و بلد معتدل من حيث الاقليم و من حيث الوضع و المجاورت مستوجب استعمال ادويهء معتدله باشند و فصل صيف و بلد شرقى و جنوبى حار لائق استعمال ادويهء بارده باشند حسب احتياج چهارم ترتيب استعمال دواست و اين چهارگونه مىباشد