افزونى منبعث در بدن كند چون دواى حاد و يا بيفزايد در بدن مانند دواى منبت و بايد دانست كه نزد اطباى حاذق در علاج بالدوا شش قاعدهست
نخستين تشخيص تداوى مطابق مرض
كه تعديل بايد كرد يا تنقيه ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ ؟ تفتيح يا حبس و قبض يا غير آن و اين متضمنست بر معرفت اقسام مرض و انواع اسباب ممرضه كه آيا مرض متكون سوء مزاجست يا مرض التركيب يا تفرق اتصال و سبب محدث آن بدنىست يا نفسانى و بادى ست يا سابق يا و اصل
دوم در اختيار كيفيت دوا
كه حار بايد داد يا بارد يا معتدل و رطب بايد داد يا يابس يا متوسط و اين منحصرست بر معرفت كيفيت مرض كه آيا مرض حارست يا بارد و رطبست يا يابس پس اگر مرض حار باشد دواى بارد و اگر مرض بارد بود دواى حار استعمال كنند و قس على هذا
سوم در اختيار وزن دوا
كه به قدر درهم دهند يا دو درهم و اختيار درجهء كيفيت آن از كيفيات اربعه كه دواى حار يا بارد يا رطب يا يابس در درجهء اولى داده شود يا در درجهء ثانيه يا ثالث يا رابع و اين حاصل مىشود بحدس و ملكهء صناعى در امور عشره كه آن طبيعت عضوست و مقدار مرض و مزاج طبعى مريض و جنس مريض و سن مريض و عادت مريض و صناعت و سحنهء مريض و قوت مريض و طبع فصل و طبع بلد من حيث الاقليم و من حيث الوضع و المجاورت
اما طبيعت عضو
مشتملست بر چهار شى مزاج و خلقت و وضع و قوت
اول مزاج
پس هرگاه مزاج صحيح عضو بارد باشد همچو دماغ و عارض شود او را مرض حار پس بعيد شد از مزاج صحيح خويش بسيار و درين صورت احتياج افتد به تبريد كثير و افزودن وزن دواى بارد و درجهء برودت آن به قدر احتياج و اگر باشد مزاج عضو حار مانند قلب و عارض شود او را مرض حار كفايت مىكند تبريد يسير و دادن دواى بارد به وزن اندك و درجهء اولى كذا قال محمد زكريا الرازى فى الحادى الكبير و العضو الحار المزاج متى حدث فيه مرض بارد احتاج الى ان يسخن اسخانا طويلا قويا فاذا حدث فيه مرض حار لم ينبغ ان يبرد كل التبريد لكن مقدار ما يرد الى طبعه و بالضد
دوم خلقت
پس اگر عضو سخيف و متخلخل باشد مانند ريه يا مجوف باشد مانند عروق دواى لطيف و يسير در وزن و درجه اينها را مكتفى باشد و اگر عضو سخت جرم باشد همچو گرده و يا مصمت باشد چون اعصاب اطراف احتياج شود بادويه قوية الكيفية و الكمية و اگر عضو متوسط الجرم باشد مانند جگر حاجت بود بادويهء متوسط الكيفية و الكمية
سوم وضع
پس عضو قريبى كه فائز مىشود دوا در ان به زودى مانند مرى و معده كفايت مىكند آن را دواى معتدل كه قوت و مقدار او مقابل علت باشد و عضو بعيد محتاج باشد