اقاليم واقع است و هواى آن معتدل در كيفيات اربعه و فصول اربعهء آن منتظم است ، خصوصا بلادى از آن اقليم كه از اسباب ارضيهء منحرفهء مبدلهء مزاج بلد ، از آن « 1 » بعيد باشد و مبدأ اقليم چهارم جائى بود كه نهار اطول آن چهارده ساعت و ربع باشد و عرض آن سى و سه درجه و نصف و ثمن و منسوب به آفتاب .
بلاد مشهوره در اقليم چهارم به حسب التتبع و الاستقراء « 2 » بيست و پنج شهر است :
غانه / تون / هرات / قم / رى ساوه / كشمير / همدان / حلب / رقه مشهد مقدس / نيشابور / بسطام / طالقان / استرآباد سبزهوار / بلخ / قزوين / بدخشان / مراغه مرو / تبريز / اردبيل / نخجوان / كاشان
دوم : اختلاف مساكن به سبب « 3 » مجاورت و نزديكى دريا است ؛ زيرا بلدى كه در كنار يا در ميان دريا است از قبيل جزاير و بنادر ، رطوبت « 4 » غالب است به جهت تصاعد ابخره كه مشتمل بر اجزاء مائيّه است اما در حرارت و برودت ، معتدل است يعنى در فصول حاره به سبب غلبه رطوبت بر گرمى آن در كمال شدت گرمى نمىباشد و در فصول بارده نيز در كمال شدت سردى نمىباشد به سبب غلبهء رطوبت ؛ به جهت اينكه احدى الفاعلتين با رطوبت فعلشان ضعيف مىباشد .
وجه سوم : از براى اختلاف مساكن به حسب دورى و نزديكى كوهها است به آن بلد و مسكن ، و تأثير جبال در هواى بلد به « 5 » جهت آن است كه جبال را دخل در بادها و
هامش
( 1 ) . ب : مزاج بلدان
( 2 ) . الف : - به حسب التتبع و الاستقراء
( 3 ) . ب : جهت
( 4 ) . ب : جزاير دنيا در رطوبت آن
( 5 ) . ب : - به