فصل پنجم از ستهء ضروريه در تدبير خواب و بيدارى است
بدان كه خواب عبارت است از رجوع و ميل كردن حرارت غريزيه به سوى باطن به علت طلب استراحت قوى و نضج غذا و به عبارت ديگر ترك حركت نفس است به استعمال حواس ظاهره . و طبيعى از اين خواب را ، اسباب اربعه است . علت مادى آن ، بخار رطب معتدل است و صورى ، مقدار و وقت و شكل خواب است و فاعلى ، نفس حيوانيه است و علت غائى ، اجتماع و رجوع قوا است به باطن به جهت طلب استراحت . اين است كه انسان بعد از آنكه از خواب بيدار شد نهايت راحت را به هم مىرساند و دفع مىشود از او خستگى و كسالتها كه در زمان بيدارى داشت و مىگردد به حسب عقل ، كامل و به حسب حسى « 1 » ، اقوى و به حسب نشاط ، اوفر و افعال طبيعيّه بدن و هضم طعام و غيره به او تمام مىشود و اگر خواب نباشد دوام تعب و حركت موجب تحليل روح و استفراغ آن است . در اين حال نفس از تدبير بدن عاجز مىگردد و موجب هلاكت است .
و بيدارى عبارت از تحريك نفس است جميع اعضاء و جوارح و حواس ظاهره را هر يك به كار لايق آن و بيدارى به اعتدال نيز به جهت احساس و حركت و امر معاش ضرورى است .
هامش
( 1 ) . ب : چستى