در علاج حذر كنند .
و چون اين ادويه استعمال نمايند و فائده نكند و مرض طول كند و آب مستحكم گردد بايد كه صاحب او را شير شتر بدهند بهر آنكه در اين حال از شأن او است كه غذا به بدنى دهد كه آن را مرض ضعيف كرده باشد و انعاش قوت او نمايد و عاديت اخلاط ردى بشكند و تعديل آن نمايد و اخراج آب به اسهال كند زيرا كه شير شتر قليل الجنبيت كثير المائيت است و لهذا او در مجارى نمىچسبد و تسديد آن ننمايد .
و بايد كه ناقه نو سن باشد و غير بعيد الولادت و نه قريب از آن و سليم صحيح البدن بود و علف او از باديان و شيح و قيصوم و كاسنى و كرفس و اثل و مانند آن در اول روز سازند و در آخر روز آرد جو با تخم كرفس و باديان و افسنتين سرشته بدهند و اين هفت روز تا ده روز به عمل آرند بعده هر روز يك رطل شير او با پنج درم سكر العشر مع دو درم اين سفوف بدهند انيسون تخم كرفس هر واحد دو درم هليلهء زرد تربد هر يك هفت درم فوه لك هر واحد چهار درم نانخواه بيخ اذخر عصارهء غافث فقاح اذخر ريوند چينى ماذريون يك شبانه روز در سركه تر كرده پوست سليخه ايرسا مس سوخته هر واحد درم فرفيون يك نيم درم عصارهء افسنتين بيخ سوسن هر واحد سه درم باريك سائيده از دو درم تا سه درم با شير بخورند .
و اين سفوف نيز با شير شتر مىدهند بگيرند انيسون و مصطكى و عصارهء غافث و ريوند چينى و سنبل الطيب و جعده هر واحد يك درم همه را باريك سائيده شربتى يك نيم درم با شير نافع است به اذن الله تعالى .
و اين سفوف مثل آن است هليلهء زرد چهار درم افسنتين رومى لك ريوند چينى عصارهء غافث هر واحد درم همه را باريك سائيده دو درم از آن بگيرند و بيخ سوسن آسمانجونى و مس سوخته هر واحد يك نيم دانگ ماذريون جيد يك شبانه روز در سركه تر كرده خشك نموده سه حبه باريك سائيده بر آن اضافه نموده با شير بخورند كه نافع است .
و اگر اين كفايت نكند شير با بول ناقه بنوشند به اين طريق كه بگيرند شير ناقه يك رطل و بول آن بيست درم و روغن عصارهء ترب و سكر العشر ده درم با هم آميخته بنوشند .
و ايضا شير با معجون لك صغير پس با كبير و با كلكلانج بخورند و ايضا دو درم حب سكبينج بنوشند .
و اين معجون با شير شتر بليغ النفع است هليلهء زرد تربد سفيد هر واحد ده درم بليله دو درم آمله چهار درم فلفل پنج درم ماذريون اوقيه زنجبيل چهار درم همه را باريك سائيده به عسل كف گرفته بسرشند و يك مثقال با شير شتر يا دو درم تنها بخورند نافع است .
و بايد كه شير ندهند به كسى كه تب باشد از صاحبان استسقاى زقى و غيره چه شير به صاحبان حمى ردى است و چون به انواع اين علاج مذكور فائده نشود بزل يا داغ استعمال كنند .
و در بزل خطر عظيم است به جز كسى كه قوت او قوى باشد استعمال نبايد كرد و از آن ماده را دفعة خارج نكنند بلكه اندك اندك هر روز به قدر احتمال قوت و كمتر از بزل سالم مىماند و يك كس را ديدم كه بزل او كردند و سالم نماند .
[ جالينوس ]
و جالينوس ذكر كرده كه احدى را نديدم كه از بزل خلاص يافت مگر يك كس كه قوت او قوى و بدن او فربه بود و كيفيت بزل در مقالهء عمل باليد خواهم گفت .
و صاحب او را روغن ناردين با روغن قسط به شراب ريحانى بنوشانند و ترياق فاروق به قدر حاجت بدهند و تضميد شكم به اين ضماد نمايند بابونه اكليل الملك برنجاسف مرزنجوش پودينه هر واحد ده درم زيرهء نبطى صعتر فارسى انيسون باديان دوقو قردمانا هر واحد پنج درم تخم سداب صمغ سداب هر واحد سه درم اسارون سنبل حب بلسان عود سليخه هر واحد دو درم جندبيدستر و مر و راتينج و ميعهء سائله هر واحد يك نيم درم باريك سائيده و ادويه با هم سرشته بر شكم ضماد كنند باذن الله تعالى نافع بود .
[ شيخ الرئيس ]
و شيخ الرئيس مىنويسد كه غرض عام در معالجهء ايشان تجفيف و اخراج فضول است و اگرچه به نشستن در آفتاب كه هوا نباشد و اصطلا به آتش كه از چوب مجفف افروخته باشند و خوردن به ميزان و ترك آب و تفتيح مسام و ادرار متواتر و اسهال مائيت برفق و به تواتر و مصابرت بر عطش و تدبير او و امتناع از ديدن آب قطع نظر از شرب او حتى الامكان باشد .
و اگر از شرب آب چاره نباشد بعد طعام به مدتى و ممزوج به شراب يا غير آن بنوشند و تقليل غذا و تلطيف او افضل علاج است و رياضتى كه در علاج لحمى مذكور شد و مراعات قوت و تقويت آن به طيوبات خوشبو و مشمومات لذيذ و بوى اغذيهء مقويه كنند .
و ايضا تقويت قوت به شراب خوشبو نمايند و بسيار شرب سكنجبين در آن محمود نيست و از آنچه نفع مىكند آن را قى است و خصوصاً قبل طعام .
و ايضا بعد آن يك روز يا چهار يا پنج روز در ميان كه ايشان را سخت سودمند است و عطسه آوردن به ادويه و نفوخات و غيره بنا بر انحدار مائيت و تحريك او به سوى مجارى مستفرغه نفع مىكند .
و اگر در اينجا ورم باشد اول اعتنا بدان نمايند .
و اگر ورم صلب باشد در صحت استسقاى زقى كه تابع او بود طمع نبايد داشت .
و اگر استفراغ مائيت به كدام استفراغ كنند بار ديگر عود كند و شكم مملو شود .
و بدانند كه استفراغ به ادويه بهتر از بزل است و التحام او متعذر گردد بايد كه استفراغ به ادويه در وقتى بود كه تب نباشد پس اگر تدبير تجفيف استسقا كند ورم اعادهء او كند و اقراص قابضه كمتر استعمال نمايند و اگرچه مقوى باشند مثل قرص زرشك و خصوصاً هنگام قبض طبيعت و در استسقاى بارد به جمع حار ملطف مفتح تجفيف بايد كرد و در استسقاى حار به نوعى كه در علاج كلى اقسام استسقا مذكور شد .
و ادويهء مفرده مفيد اين قسم استسقا هرگاه بارد باشد مثل مطبوخ حندقوقى شديد الطبخ است كه هر روز دو اوقيه بنوشند و يا عنصل يك رطل در چهار