امتلاء فضولى در معده و امعاء مىباشد ؛ لازم است كه به دو سه آب اماله جزئيه ، بر عمل حموضات و ترشيهاى مشروبه ، اعانت نمايد و اگر اماله رفع غائله را نكند و يا اكراه از تحمّل اماله داشته باشد ، خوراكى ملينى بياشامد ؛ از قبيل افشره تمر ؛ يا تمر با ترنجبين ؛ يا شيرخشت - از هريك از هشت مثقال الى بيست مثقال ؛ يا نمك فرنگى از شش مثقال بياشامد الى دوازده مثقال به حسب مجيب بودن يا عاصى بودن مزاج . و بسا باشد كه به تكرار حقنه و يا شرب ملين احتياج مىشود كه در يك روز نه يك روز اقدام نمايد تا رفع غائله را نمايد .
[ در درد معده يا وجع امعاء ]
هرگاه از سقوط اشتها تجاوز نمايد و باعث درد معده يا وجع امعاء شود ، مىبايد در علاج ، بيشتر اهتمام نمايد ؛ ولى در وجع معده امتلائى ، به شرب مسهل و مقيىء ، زياده احتياج مىشود ؛ خاصه مقيىء را مىباشد در شدت وجع ؛ خاصه آنكه با تهوّع باشد ، استعمال نمود . اسهل از همه آشاميدن سكنجبين با آب گرم و روغن بادام شيرين و قليلى نمك است و قوىتر از آن ، آب ترب با شيرهء تخم ترب با سكنجبين و آب گرم و روغن بادام است .
[ در قى ]
اگر آنچه قى مىشود ، ترش و غليظ و لزج باشد با سكنجبين عسلى و يا سركه و عسل و غيره - و اقوى از آن مقيىء اپيكا كه حال چندى است كه از فرنگ مىآورند - با آب گرم بياشامد دو سه دفعه يا بيشتر قى مىآورد و رفع علت را مىنمايد . و مسهل - در اين علت - مطبوخ سنا مكى ، بسيار نافع است ؛ به اين قسم كه افسنتين رومى ، از نيم الى يك مثقال - ، ورق گل سرخ ، دو مثقال ؛ سنا مكى ، تا شش مثقال ؛ از چوب پاك كرده پرسياوشان ، دو مثقال و سپستان ، هشت دانه ، جوشانيده و صافش را با ترنجبين - از هشت الى ده مثقال - ، بياشامند . اگر صفراويت معلوم شود از تلخى دهن و زيادتى عطش ، به اضافهء آب تمر بياشامند ؛ يا تمركجرات - از چهار الى شش مثقال - را با سنا ، شش مثقال و افسنتين ، يك مثقال و گل سرخ ، دو مثقال در آب داغ دم كرده و صافش را با ترنجبين بياشامند ؛ يا در مطبوخ اول ، پوست هليله زرد - چهار مثقال نيم - كوفته و بجوشانند . در صورت عصيان طبع كه اين مسهلها عمل درستى نكند ، در مطبوخ اول ، بعد از صاف نمودن ، نمك فرنگى - از پنج الى هشت مثقال - داخل نمايند و اين مسهلها را يك روز نه يك روز ، بر حسب قوّت و طاقت عليل - بياشامند .
چنانچه قى شود و يا عملى كه مقصود هست نكند ، تدارك تلافى او را به شيافى از صابون آلوده به ريوند ؛ يا بوره ، نمايند ؛ اگر كافى به مقصود نباشد ، يك آب اماله از شكر