هرگاه از خارج عروق سرايت به داخل عروق نمايد ، « حميات لازمه » باقسامها حادث شود . و اگر اين فضول ، باعث غليان خون شود ، يا « حماى غليانى » بهم رسد و يا سبب صعود خون به اعلاى بدن و سر شود ، سكتهء دمويه و يا رعاف شديد عارض شود و يا از سر به اعضاى مجاور ريزد خوانيق ، درد ، ورم در اجزاى حلق و گلو احداث نمايد ؛ يا به اجزاى صدور و ريه و پردههاى آلات تنفس متوجه مىشود و امراض آن اعضا بروز كند سهلترين مفاسد صعود اين فضول و يا ابخرهاش ، بروز زكام است كه « ام الامراض » است در صورتى كه از راه انف و سوراخهاى بينى ، فضولش بالاتمام دفع شود ؛ و گرنه به هر عضوى توجه نمايد از چشمها و گوشها و آلات تنفس و معده ، امراض آن عضو بروز نمايد ؛ يا نزول به اعضا نمايد و امراض عصبانى ؛ از استرخاء ، فالج و تشنج احداث نمايد ؛ يا از همان معده و امعاء ، فضولش به مجاور ؛ مثل قطن كه كمرگاه گويند ، ترشح و تعدى مىنمايد و درد كمر عارض مىشود و كمكم در اثر سوء تدبير ، منتقل مىشود به مفصل ورك و از آنجا نزول به عرق النسا مىنمايد و اسباب فساد خون آن مواضع مىشود و ازمان بهم مىرساند . و بسا اتّفاق مىافتد كه از اين اعضاء ، نزول به مفصل قدم مىكند و نقرس ، عارض مىشود و به مفصل ابهام و انگشتهاى پا مىريزد و باعث فساد انگشتها مىشود .
گاهى از همان معده و امعاء ، انتقال به خصيتين مىنمايد و باعث ورم آن اعضاء مىشود .
هرگاه قوتهاى معده و امعاء ، قويه باشد و حرارت هاضمه ، شديده باشد نمىگذارد كه مفاسدش در معده و امعاء بروز كند و يا فضولش به اعضاى مجاور بريزد ؛ بلكه به قوّت حرارت هضمى به ردائت مىنمايد و صفوهء مهضوم ردى ، براى ضرورت تغذيهء اعضا ، به كبد مىرود و خون و ساير اخلاط رديه توليد مىكند و نفوذ به عروق و رگهاى بدن مىكند و به تدريج باعث سوء مزاج اعضاء ؛ خاصه ضعيفهء از آن اعضا مىشود .
حالا اگر طبيعت و قوّت دافعه اعضا ، قويه باشد فضول اخلاط را به زير جلد دفع مىكند و انواع امراض جلديه چون آبله و حصبه و جرب و دماميل و ساير امراض جلديه توليد مىكند و اگر توجه به مفاصل كند ، امراض مفاصل ، عامة يا خاصة احداث مىكند .
اما اگر باعث ضعف اعضا شود ؛ مثلا قواى كبدى را ضعيف كند ، سوء القنية و استسقاء لحمى عارض مىشود .
اگر آن اخلاط يا ابخرهاش توجه به دماغ نمايد ، پريشانى حواس و اختلاط عقل و ماليخوليا و ساير مفاسد دماغ حادث مىنمايد و اگر از دماغ به نخاع - كه مغز حرام است - و
شرح و نگارش نو و روان از تسهيل العلاج و رساله حافظ الصحة ( فارسى ) — صفحة 204
مساهمون: مؤسسه احياء طب طبيعى
ص٢٠٤