قحف و جوهر دماغ يا از تورم و تزعزع آن و كذلك از اماس اغشيهء آن حادث گردد و تقدم اسباب بر ان عموما و امارات مخصوصه بهريكى كه در جايگاه خود مذكورست بر خصوصية سبب خصوصا گواهى دهد و بحرانى بيشتر در امراض حادهء عفنه در روز باجورى واقع شود و باشد كه بول رقيق و ابيض و صاف بود فائده در صداع شمى و سدى و دودى و عقب نومى شمى اگر از بوئيدن اشياء حاره طيبه باشند يا مشبه باشد علت حدوثش مجرد كيفيت باشد و اگر از رائحه مزابل و مستنقعات و حيوانات متعفنه بود بعفونت و غلظت و مزاحمة ثقل ابخره غليظهء ثقيله حادث شود و بالجمله تقدم سبب بر صداع شمى دلالت كند و سرى از احتباس اخلاط غليظه در آورده جوهر دماغ و شرائين آن يا در وريدها حجب داخليه يا در شريانات وى بمنصهء ظهور مىرسد و امتلا و ثقل و تمدد سردرد و تقدم راحت و سكون و كثرت اكل و ترك رياضت و استحكام دليل وىست و دودى از تولد دود در سر حادث شود و خارش شديد و نتن بينى و شدت مرض از حركت مريض يا تحريك سر بر ان شاهد باشد و پوشيده نماند كه تولد كرم در دماغ نادرست و محل تولدش على ما ذهب اليه الجمهور مقدم وىست و بعضى اطباء هند به تولد آن در نواحى سر قريب بحجب دماغ قائل گشته و شيخ الرئيس نيز مجوز اين معنىست و سبب تولد كرم كثرت اجتماع مواد غليظه متعفنه در اين جايگاه است و عقب نومى بنا بر ارتفاع ابخره از اخلاط در يوم پديد آيد و تقدم سبب و امارات امتلا بر ان دلالت نمايد
صداع الحدقه
روشن باد كه حدقه بفتح حا و دال مهملتين و قاف و هاء موقوفه بمعنى سواد چشمست و صداع الحدقه آنست كه بنا بر ارتفاع ابخره از دمى كه در شرائين مجاوره شبكه از جهة وقوع سده محتبس گرديده و يا بسبب صعود بخارات از خونى كه در ان جايگاه بىآنكه محتبس گردد و سخونت پذيرفته يا به اجتماع فضله در شريانات و رسيدن پاره از ان از ممر اطراف آنها بشبكهء ايشان ضربان در عمق چشم دريابد و وجع ناخس يا ضاغط رو نمايد و ضربان در بعض احيان لازم باشد و گاه باشد كه گاهى ضربان باشد و گاهى نباشد و بالجمله حالة ضربان در ان بضربان شقيقه سر ماند لهذا ويرا على ماهر شقيقة العين نيز گويند و وجه تسميه آن بصداع الحدقه محتاج بر ان نيست فافهم
فصل چهارم در صاد مهمله با راء مهمله
مشتمل بر دو مرض
صرع
بفتح اول و سكون ثانى و عين مهمله در لغت بمعنى سقوط و افتادن بر زمين آمده و از آنكه سقوط از لوازم اين مرضست تسميه للشى باسم لازمه بدين اسم موسوم گشته و صبيانى و ام الصبيان و ريح الصبيان و فرع الصبيان و ام الشياطين و مرض كاهنى و ابيلميا و ابرقلسا و قسيا و قارون نيز از اسامى