چون پلك فروسوى اين بسوى خويش كشند چنان محسوس شود كه عروق سبل از ملتحمه به منخرد و هرگاه قرارگاه علت مولدهء علت رگهاى باطنه بود عطاس و حرقه دماغ و ضربان آن و درد قعر چشم رنجه دهد و عروق مسطوره سرخ و ممتلى و متنفخ بوند و بعض ضوء آفتاب و روشنى چراغ لازمه هر دو نوعست فائده علت مسطوره تارة رطب و اخرى يابس بود و اول با سيلان چشم و رطوبة پلك و بنا بر بودن ماده در اين نوع در عروق باطنه با ضربان قعر عيون و تواتر عطشه يار بود و دوم از آثار رطوبت بنا بر غلظت ماده خالى باشد و بجز غشاء سبل و ثقل و الم ما مكروهى ديگر از قبيل رطوبت و سيلان نباشد و گاه باشد كه بنا بر ازمان علت غلظة مفرطه در ماده رو نمايد و حدقه سبله به نسج عنكبوت ماند و باشد كه ماده مولدهء غايته غلظت و كثرت باشد و رفتهرفته به بطلان بصارت انجامد
سبه
بفتح اول و ثانى و هاء موقوفه لغة و اصطلاحا عبارت از زائل شدن عقل به علت پيريست يقال رجل سبوه اى خرف
فصل سوم در سين مهمله با حاء مهمله
و فيه مرض واحد
سحج
و بفتح اول و ثانى و سكون جيم در اصل بمعنى ابخر او جلد و خراشيدن پوست آمده و در اصطلاح اطبا حقيقت و بر تفرق اتصال منبسط كه در سطح عضوى از اعضا بنهجى كه جزوى از ظاهر سطح آن عضو از موضع خود زائل شود و مجازا بر تفرق اتصال سطح باطن امعا اطلاق يابد اما مجاز مذكور نزد ايشان چنان اشتهار يافته كه كالحقيقة گرديده و به مجرد اطلاق لفظ سحج معنى مجازى بفهم مبادرت مىكند و فهم معنى حقيقى بىاضافت لفظ سحج به جلد صورت نهبندد و پوشيده نماند كه مرجع معنى حقيقى على ما يظهر بالتامل الصادق بسوى تفرق اتصال جلدست و فرق در خدس و سحج و اختلاف مصطلحات اطبا در انها در باب فوقانى در اثناء ذكر تفرق اتصال مذكور شده فتذكر هذا اكنون بايد دانست كه سحج فى الحقيقت قسمىست از اسهال دموى كه بانجراد سطح باطن روده بنا بر انصباب سوداء شديد الحموضة يا صفرا يا بلغم شور بر وى و بصوق بلغم شديد اللزوجه با سطح امعا به نهجي كه هنگام مفارقت آن لزوجات روده جدا شوند و مرور ثقل يابس خشن در وى و خوردن ادويه سمّيه باقوية الاسهال دست دهد و پيچش دائمى معه امارات سودا چون برآمدن براز مانا بدردى شراب سياه و كرب شديد و ما يناسبها و تقدم اسهال صفراوى با وجود علامات صفرا مانند عطش مفرط و خروج براز اصفر و غير ذلك و سبوق اطلاق بلغمى با حصول آثار بلغم مثل بروز ان بابراز و خون و خراط و تدبير ما تقدم با شدت قبض شكم و ظهور ثقل يابس با درد شديد احيانا و عروض علت بعد اكل ادويه سميه باقوية الاسهال بر تعين نوع دلالت كند فائده درد روده از لوازم جمع اصناف سحجست و درد بالاى ناف و كرب بسيار و قلت لبث دوا در امعا و تشنگى بيشمار من جمله امارات ماؤفيت امعا علياست و شدت و خفت