و بروشنائى ننگرد و از ان رو ابخره غليظه و رطوبات فضليه كه در ضوء افتاب و غيره بتحليل مىرفتند به تحلل نگرايند بلكه بنا بر عدم سبب ملطف و وجود علت ملطف تكاثف در بصر و غلظت در نور ظهور نمايد و بطلان بصارت پديد آمد و انسداد مجارى نور به علت اجتماع رطوبات غليظه و غلظت رطوبات اصليه و كذلك احيانا تكدر رطوبات بيضيه بسبب اجتماع فضول غليظه مؤيد اين معنى است و گاه باشد كه اتساع ثقبه غبيه بنا بر قوت اندفاع نور چشم بخارج موجب اين مرض گردد و اين چنان باشد كه مدتى مدير انسان در مكان تاريك اقامة نمايد و از انجا بغتة بيرون ايد و بدان سبب نور چشم كه جويائ روشنى است شوقا الى بقاء المحبوب بقوة تمام مندفع بخارج گردد و سلب نمودن ضوء افتاب نور بصر ضعيف شده را بائين نور چراغ در اين صورت نيز وجهى است از بطلان بصارت و مخفى نماند كه فقدان بينائى بسبب جلوس مظلمه اگرچه مودى قسم اول و فساد اجزاء چشم مىگردد لكن چون ذكر اين باطناب محل نمىكشيد و نيز خالى از غرابت نبود و از بيان آن اعراض ننمود
ذهاب ماء الانسان
و حليته عنى عن البيان حالتى است كه بدان دندان متحمل چيز گرم يا سرد و يا سخت نشود و از ملاقات طعام و شراب حار يا بارد متاذى گردد و از خائيدن اشياء خاصه صلبه عاجز بود و حدوث حالت موصوفه از عروض برودت مفرطه يا حرارت قويه بدندان كه اعتدال آن را فاسد سازد بنهجى كه نوعى از حذر در وى سبب انسداد مسالك روح بحصول انجامد صورتپذير مىشود و وجود سرخى لثه و حرارت ان و كذلك گرمى جرم دندان و حمرت وى در بعضى احيان دليل غلبه حرارت و عدم اين اثار علامت استيلاء برودت است و از آنكه مائية و آبدارى دندان در اين علت زوال پذيرد بدين اسم موسوم شده
فصل ششم در ذال معجمه يا تحتانى
و فيه مرض واحد
ذيابيطس
بفتح اول و ثانى و بكسر موحده با نون و سكون تحتانى ثانى و ضم طا و سكون سين مهملتين بيونانى دولاب است و در اصطلاح اطباء مرضى است كه انسان با وى دايم العطش باشد و هرگاه اب خورد معتاد صحت سيراب نشود و به مجرد نوشيدن به بول مبادرت كند پس ماء مشروبه تغير نايافته باراده عليل از ممر دليل برايد و باشد كه تغير مأوران راه يابد اما هيچگاه بمخالفة كثيره مخالف آب نباشد و حدوث اين علت اكثر از استيلاء حرارت مفرط بركرده صورت بندد و كيفيتش اينست كه حاذبه كليه بسبب غلبه حرارت جذب مائية او جگر بيشتر از آن