بانامل پديد آيد و برآمدن رطوبت نضجه باندك سرفه و روز به بودن حال عليل دليل تحليلست و كم گشتن ضيق النفس و خليدن پهلو علامت انتقال آن بذات الجنب و اختلال عقل و طپيدن دل و خفت اعراض بر منتقل گشتن آن بسرسام و خفقان و صلابت دلالت كند و صعوبت اعراض با وجود خام برآمدن ماده معه درد معاليق و آب دهان شيرين گشتن و معهذا در اشتداد اعراض حقه يافتن بر استعداد نضج و بالفعل متقيح گرديدن پس اگر قوت قوى باشد نضج ماده و دفع ريم بر سبيل ترشح به تفث يا حسب توجه طبيعت به بول و براز به سهولت بود و الا عفونت پذيرد و خراج شود يا سر كند و بسل بازگردد و نضارت از گونه برود و پيوسته سر انگشتان گرم باشد و ديگر اعراض سل پديد آيد فائده بقراط گويد كه برآمدن خراج در حوالى پستان و ناصور گشتن آن و كذلك بروز وى بر ساق يا در اين علت علامة سلامت باشد فائده گاه باشد كه ذات الريه از جنس حمرة باشد و ثقل قليل سينه و حرارت و التهاب آن و ضيق النفس و سرعت و تواتر نفس و نبض و على ما فى السديدى عدم حمى بر ان گواهى دهد و اين نوع بنا بر حدت ماده و قرب قلب مهلت علاج كمتر دهد و گاه باشد كه مائية در شش جمع آيد و حمى لينه و مليله و ورم اطراف و سوء تنفس و نفث رقيق و حالتى كه به حال مستسقيان ماند در ان پديد آيد و گاه باشد كه در قصبهء ريه ورم و جراحت حادث شود و نشان وى حمى ضعيف و ضربان قليل و وجع ما و خارش بدن و تيزى آوازست و چون ورم بشگافد رطوبت يسره از دهان برآيد و نگهت دهنش بگردد و بوى ماهى دهد و گاه باشد كه بسبب فرود آمدن نزله يا قروح ريه كه بتقيح انجامد يا انفجار اورام نواحى سينه ريم در شش جمع آيد و اسباب ما تقدم بر ان گواهى دهد و ريم ريه تارة بنا بر تعفين شديد در سل اندازد و اخرى بسبب كثرت خود خناق آرد و هر چونكه باشد به هلاكت اجل ما عاجل انجامد و ضيق النفس و عدم نفث بر عروض خناق دلالت كند و علامات لحوق سل حالا بالا مذكور شد و گاه باشد كه ريم شش بنفث متدارك سهل البروز پاك شود و باشد كه به بول غليظ و براز مندفع گردد و مر الاشارة الى البعض انفا فائده در علة ريه بيشتر هلاكت شبان از درد و مردن مشايخ از قبح صورت مىپذيرد چه حسن جوانان بغاية قوى و ناحيه قلوب سر آن نهايه ضعف مىباشد كما لا يخفى فتامل
ذات الكبد
آماس جگرست از مواد حاره بود يا بارده و هر چونكه باشد با ذهاب شهوت و ثقل و درد ما تحت الشراسيف و تغير سحنه و انجذاب ترقوه بسوى اسفل از جانب راست و سرفه و فواق يار بود اما اين قدر باشد كه حدوث فواق بىقوت بسبب و عظم ورم نباشد و در اكثر اقسام اين علت