نافع است .
فصل الالف مع الصاد المهمله
اصابع الصفر
گفتهاند معروف به كف عايشه و كف مريم است و به هندى هنس بدى نامند .
ماهيت آن : دو قسم مىباشد : قسمى بيخ گياهى است برگ آن شبيه به گندنا و ساق آن باريك و بلند و گل آن بنفش از پايين ساق تا بالاى آن پرگل و بيخ آن به مقدار كف دست طفلى و متشعب به پنج يا شش شعبه شبيه به پنجه كوچكى و مملو از رطوبت و رنگ آن زرد و يا ابلق از زردى و سفيدى و اغبر و بيشتر مايل به زردى و طعم آن اندك شيرين . منبت آن زمينهاى رملى و ريگزارهاى قريب به دريا و قسم ديگر بيخى است شبيه به ناخن شير و پلنگ و اين گرمتر و تندتر از اول و انطاكى غير كف عايشه و كف مريم گفته و به نهج ديگر وصف آن نموده .
طبيعت آن : گرم در دويّم و خشك در سيّم و نيز خشك در دويّم گفتهاند .
افعال و خواص و منافع آن : ملطف و محلل قوى فضول غليظه و منقى اعضاى عصبانى و ترياق سموم هوام و جهت جنون و وسواس و امراض سوداوى و بلغمى و تقويت منابت اعصاب و وجع مفاصل و رفع قولنج و ضماد آن جهت تحليل صلابات و بخور آن جهت گريزاندن موش و سام ابرص نافع و قسم دويّم آن مسقط جنين و مضر آلات بول ، مصلح آن تخم مورد و بلوط و مضر محرورين و مصلح آن سكنجبين و مضر قلب و مصلح آن صمغ عربى .
مقدار شربت آن : تا دو مثقال .
بدل آن : در جنون و امراض سوداوى يك وزن و نيم آن هزارچشان و دو ثلث آن سعد .
اصابع فرعون
ماهيت آن : سنگهايى است به مقدار انگشتى شبيه به نى مجوف و گرهدار با اندك پهنى و رخاوت چون برهم خورند صداى سنگ از آنها آيد از اطراف يمن و حوالى شجر و عمان خيزد و صنفى از آن با رطوبت سياهى مىباشد و اين را در افعال قايم مقام موميايى دانستهاند و بهترين آن مخطط سبك زودشكن نرم آنست و اهل مصر بدل قصب الذريره به ناواقفان و دواناشناسان مىفروشند و فرق ميان هر دو ظاهر است بر خبير بر آن .
طبيعت آن : گرم و خشك در آخر دويّم .
افعال و خواص و منافع آن : قاطع نزف الدم و ملحم جراحات و محلل اورام بارده و چون با خون جراحت سرشته استعمال نمايند به جهت التيام جراحات عديل ندارد و انطاكى نوشته كه نوعى از آن را در مصر ديدم كه پيشتر نديده بودم سبك هش مجوف و شايد كه اين بهتر باشد از آنچه ذكر يافت .
اصابع الاصوص
ماهيت آن : مترجم صيدنه ابو ريحان وصف نبات آن نكرده و گفته آن دوايى است هندى . تخم آن مستعمل بلادها و شبيه به شلتوك چون ساعتى در دهان نگاه دارند پوست آن شق شده مغزى از آن ظاهر گردد مانند پنبه و در تحريك باه بسيار مؤثر . حكيم مير عبد الحميد در حاشيه تحفة المؤمنين نوشته به لغت خانديس نپابان نامند و آن نباتى است ما بين شجر و گياه و بلندى آن به قدر يك ذرع و زياده و برگ آن شبيه به برگ گل عباسى و آن را خوشه مىباشد مانند خوشه گندم و جو و بر سر هر خوشه گلى مثل گل خيرى و رنگ آن سرخ كمرنگ و بعضى گل آن كبود و تخم آن شبيه به دانه جو چون در دهان نگاه دارند يا در آب بريزند پوست آن شق شده صدا كند و مغز آن بيرون آيد .
اصطرك
به كسر همزه و سكون صاد و فتح طا و را هر سه بىنقطه و كاف .
ماهيت آن : ديسقوريدوس گفته كه آن نوعى از ميعه است و بعضى گفتهاند صمغ زيتون است و دخان آن قايم مقام و بدل دخان كندر در جميع امور و بعضى گفته صمغ شجر رومى است و ديسقوريدوس گفته بهترين آن اشقر چرب شبيه به راتينج و سفيد رنگ و خوشبوى آنست كه چون بمالند مانند عسل نرم گردد و سياه آن بد است و خالص آن كمياب و مغشوش به پنبه و موم گداخته با قدرى خالص آن نموده مىفروشند .
طبيعت آن : گرم در سيّم و خشك در اول .
افعال و خواص و منافع آن : مسخن و منضج و ملين و جهت زكام و نزله و سرفه و بحوحت صوت و انقطاع آن كه از سردى باشد نافع و چون با قدرى علك البطم فرو برند طبيعت را نرم گرداند و روغن آن جهت صلابت رحم و تفتيح سده آن و ادرار حيض نافع .
مصدع و مسبت و ثقل رأس آورد و اسقاط جنين زنده نمايد مصلح آن تخم رازيانه .
مقدار شربت آن : نيم درم تا يك درم و نيم .
بدل آن : ميعه سايله است .
فصل الالف مع الطاء المهمله
اطراطيقوس
به فتح همزه و سكون طا و فتح را و الف و كسر طاى مهملات و