باشد و نافع است از براى سعال هرگاه نبوده باشد سبب آن اخلاط حاره و آنچه با گوشت باشد كثير الغذا و مرطب و مسمن بدن و همچنين با شير و شيرينى آن مولد خلط غليظ و آنچه از آرد برنج سازند سبك و سريع الهضم و قابض است و نوع ديگر كه آن را به فارسى رشته قطايف و رشته خطايى نامند و آن را از آرد برنج يا نشاسته و يا هر دو درهم سازند بدين نحو كه آرد برنج يا نشاسته مخلوط به آب كرده صاف نموده در قمعى كه سوراخهاى باريك داشته باشد كرده و يا پاتيل مسى يا سينى مسى را بر آتش گذاشته كه خوب گرم گردد پس آن قمع را به يك دست گرفته به سرعت تمام بر آن به فاصله يك شبر و يا كمتر بگردانند تا مانند رشتههاى باريك از آن برآيد و در ديگ بسته شود و از دست ديگر آنچه بسته شده است بردارند اگر يك شخص باشد و اگر دو كس باشد و يا ظرف بزرگ باشد يكى بريزد و ديگرى بردارد تا مادام و هر مقدار كه خواهند پس آن را در ظرفى كرده مغز گردكان بريان و ( مغز بادام بريان و ) « 1 » مغز پسته بريان كوفته و جلاب شكرى و قندى با دانه هيل سوده بر روى وى ريخته بخورند و بعضى به جاى جلاب شكرى پالوده شكرى رقيق كه آن را به فارسى ماقوتى رقيق گويند بر روى وى كرده مىخورند آنچه از آرد برنج ترتيب دهند سبك و سريع الهضم و قابض و آنچه از آرد ميده يا نشاسته سازند كثير الغذا و بطىالهضمتر و از نشاسته ساخته آن سبكتر و قابضتر و به دواييت اقرب و اطريه يعنى آش آرد نافع است از براى صداع خصوص صداع صفراوى و يابس ساذج حادث از هم و غم و ماليخولياى حار يابس و نسيان خصوص مطيب به دارچينى و دارفلفل و خولنجان و يا با مرباى زنجبيل و امثال اينها جهت زكام و نزله و با عسل جهت نفث الدم خصوص كه در آن عدس پخته باشند جهت سل و بول الدم به سبب آنكه متولد مىگردد از آن خون بلغمى كه مقاومت مىنمايد با سوداى احتراقيه و تبريد و ترطيب بدن مىنمايد و متبخر نمىگردد از آن ابخره و از براى ابدان و امزجه بارده رطبه و معدههاى رطب يا امثال ادويه حاره كه ذكر يافت مناسب و گاهى جهت اصحا و زيادتى لذت نخود درست و چغندر ريزه كرده با گوشت قيمه و يا كوفته چاشنى به سيب و به و آبليمو و آب غوره و يا ماست يا كشك داخل اطريه مىنمايند و در قرابادين به تفصيل ذكر يافت .
فصل الالف مع الظاء المعجمه
اظفار الطيب
به فتح همزه و سكون ظاى معجمه و فتح فا و الف و راى مهمله و كسر طاى مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و باى موحده لغت عربى است به فارسى ناخن پريان و ناخن خرس و ناخن بويا و به هندى نكه به فتح نون و كاف و ها و به فرنگى انكيز اورطس نامند . ماهيت آن : جسم صلبى است صدفى كه از ساحل درياى هند آورند شبيه به ناخن و مايل به تدوير و خوشبو چند نوع مىباشد بعضى سفيد مايل به سرخى و اين را هندى مىخوانند و بعضى از آن سرخ و با تقعير و اين را قوسى نامند و بعضى سفيد و بزرگ و با دسومت و بعضى كبود و نوعى بزرگتر از اول و كوچكتر از ثانى و سياه و اين را به فارسى ناخن ديو گويند و بهترين آن نوع اول هندى سفيد آنست و همه انواع آن را چون بسوزانند بوى اندك كريهى از آن آيد و چون در روغن بريان نمايند بوى خوشى از آن ظاهر گردد و يحتمل كه آن خانه كرم دريايى از قبيل اصداف باشد و يا گوش جانور دريايى كه امواج به ساحل انداخته مردم از آنجا مىآورند .
طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك .
افعال و خواص و منافع آن : مدر فضلات و ملطف اخلاط غليظه و جهت صرع و ( سكته و ) « 2 » خفقان رطوبى و معدى و درد بارد جگر و رحم و اختناق آن و جميع امراض بارده آن و آشاميدن دو درهم آن با آب گرم جهت اذابت خون منعقد در گرده و مثانه نافع و با سركه ملين و محلل بطن و بخور آن جهت صرع و سكته و نزلات و غشى و اختناق رحم و احتباس حيض نافع .
مصدع ، مصلح آن سكنجبين . مورث سحج و مصلح آن گل ارمنى .
مقدار شربت آن : از يك درهم تا سه درهم .
بدل آن : قصب الذريره و به قول اطباى هند دو نوع است و جهت جذام و امراض بلغمى و سوداوى و جريان منى و خارش و انواع زخمها و دفع سموم نافع و چون با سركه بياشامند تحريك بطن نمايد .
اظفار الجن
ماهيت آن : نباتى است بىبرگ و بىگل شبيه به ناخن چيده و اغبر مايل به سياهى و به هندى كرن پات نامند .
طبيعت آن : در اول گرم و خشك .
افعال و خواص و منافع آن : جهت يرقان اسود و سرفه خشك و بالخاصيه جهت دفع بىخوابى نافع و طلاى آن كه با سركه پخته باشند جهت تحليل اورام مفيد .
مضر دماغ ، مصلح آن عناب .
مقدار شربت آن : تا سه مثقال است .
هامش
( 1 ) . فقط در نسخه ب
( 2 ) . فقط در نسخه ب