فصل الالف مع الفاء
افاويه
ادويه خوشبو را نامند كه در اطعمه و اشربه داخل مىكنند و محمود سنجرى گفته كه ادويه عطريه طيبة الرايحه است مانند قرنفل و دارچينى و يا هيلبوا و مانند اينها و حب و دهن و شراب و عرق و قرص افاويه در قرابادين كبير ذكر يافت .
افتيمون
به فتح همزه و سكون فا و كسر تاى مثناة فوقانيه و سكون ياى مثناة تحتانيه و ضم ميم و سكون واو و نون لغت يونانى است به معنى دواء الجنون و به عربى شعر الضبع و به سريانى سورمور و به رومى شيمون و به هندى اكاس بيل و امل بيل نامند .
ماهيت آن : نباتى است سرخ رنگ و ربيعى و تا صيف نيز مىماند و فروع و شاخهاى آن مانند خياطه و ريسمان باريك بر نباتات و اشيايى كه نزديك او مىباشند مىتند و برگ آن بسيار ريزه و تخم آن از خردل ريزهتر و سرخ مايل به زردى و گل آن ناريخته تخم مىبندد و رنگ گل آن سرخ مايل به غبرت با ريشههاى بسيار باريك مانند مو و بيخ آن شبيه به زردك و تا مدتى در زمين مىماند و نصارى گويند كه در حوالى آن چيزى نمىرويد و طعم آن تلخ با اندك تندى و منبت آن جبال و واديها و جزاير درياى غربى و شمالى و بهترين آن اقريطى است پس مقدسى كه از جزيره اقريطس و مقدس آورند رنگ آن سرخ و بسيار باريك و تند بو و هر چند اين اوصاف در آن زياده باشد بهتر است و گفتهاند آنچه را در آخر ربيع اخذ نمايند با گل مىباشد و آنچه در تابستان با تخم و اكثر در هم آميخته مىآورند و گفتهاند كه آن تارهاى بسيار باريك است مانند موى كه شاخهاى آن و اوراق و گل و تخم آن درهم شكسته آميخته مىباشد و بعضى گفتهاند كه بيخ ندارد و شيخ الرييس گفته كه قوّت نبات آن مانند قوّت حاشا است و بعضى گفتهاند كه از جنس حاشا است و مستعمل بيشتر تارهاى مانند خياطه و تخم آن است و مغشوش به حاشا مىنمايند و فرق به سرخى رنگ افتيمون است به خلاف حاشا و به اسد العدس نيز و فرق به سرخى و تيرگى اسد العدس است و فرق ميان اقريطى و مقدسى آن كه بر صعتر پيچيده باشد آن است كه چون آن را بمالند به كف دست و بو كنند آنچه بر صعتر پيچيده است بوى صعتر از آن آيد و در عمل از اقريطى ضعيفتر باشد و مترجم صيدنه ابو ريحان گفته كه اين را صعترى نامند چون نسبت به بوى آن كنند و چون نسبت به معدن آن كنند جرمغانى گويند و اين زبونترين انواع آنست و اقريطى را انطاكى نيز نامند زيرا كه بيشتر از آنجا به انطاكيه برند و از آنجا به اطراف و اقليطشى نيز لام بجاى را گويند .
طبيعت آن : جالينوس گرم و خشك در سيّم دانسته و حنين و ديگر اطبا گرم در سيّم و خشك در آخر اول و بعضى نيز خشك در دويّم گفتهاند .
افعال و خواص و منافع آن : محلل و ملطف و مفتح سدد و مسهل سودا و بلغم به تنهايى و يا با بنفشه مسهل صفرا نيز و به جهت امراض دماغى و عصبانى از قبيل صداع و تشنج امتلايى و صرع و ماليخوليا و مانيا و جنون و كابوس و وسواس سوداوى و فالج و لقوه و خدر و اوجاع مفاصل و سرطان متقرح و تفريح قلب به سبب تنقيه سودا و كرم معده و رياح را دفع نمايد و موافق امزجه پيران و مشايخ و بالخاصيه جهت امراض سوداوى و تنقيه سودا بيعديل و نفخ را زايل گرداند . صاحب شفاء الاسقام گفته مفتح سدد است و در اسهال بطى العمل و چون ضم نمايند به آن فلفل و ادويه لطيفه اسهال به سرعت مىنمايد جهت آنكه آنها معين بر عمل و تحليل آنند . * امرض الراس * چون يك هفته هر روز ده درهم آن را در نيم رطل شير تازه دوشيده بخيسانند و با پانزده مثقال سكنجبين بنوشند جهت رفع صداع سوداوى و ماليخوليا و تشنج امتلايى و توحش و خفقان مجرب دانستهاند و همچنين چون شش درم آن را در قدرى شير گوسفند تازه دوشيده داخل كرده بياشامند از براى صداع سوداوى و تنقيه سودا بعد از نضج به منضجات مناسبه و آشاميدن شش درم آن با ماء الجبن جهت صداع حادث به مشاركت قلب به سبب سوء مزاج سوداوى آن و با مثل آن افسنتين براى ماليخوليا و چون شش درم آن را با ده درم مويز منقى از حب چند جوش خفيفى داده صافى نموده بياشامند نافع است ماليخولياى حادث از آشاميدن خمر بسيار و ادمان بر آن و جهت وسواس سوداوى و اخراج ديدان طوال اگر اضافه نمايند بر آن طبيخ سر بنفشه مىباشد انفع و چون اضافه نمايند بر همه مفرحى مانند بادرنجبويه و گاو زبان مىباشد ابلغ و همچنين با ماء الجبن از براى ماليخوليا و هشت درم آن با شير تازه دوشيده و شكر سفيد جهت ماليخوليا و مانيا و جنون و كابوس و اكثر امراض سوداوى و استفراغ ماده ماليخولياى سوداوى با افتيمون يا شحم حنظل و اندكى سقمونيا بعد از فصد و نضج ماده موجب رستگارى از آن است و چون افتيمون را كوبيده و به مويز منقى سرشته حب بسته فرو برند از آن پنج درم تا ده درهم نافع است ماليخولياى مراقى را و چون هفت درم افتيمون را كوبيده و با هفت درم سكنجبين ساده سرشته بياشامند اسهال سودا به قوّت نمايد و تنقيه طحال كند و نافع است از براى ماليخولياى طحالى و مانيا و چون هر هفته يك مرتبه از اين تركيب خورده شود مىباشد نافع از براى مانيا و ماليخوليا و جنون و جميع امراض