سكون ياى مثناة تحتانيه و ضم قاف و سكون واو و سين مهمله لغت يونانى است به معنى شبيه الكواكب و به عربى معروف به حالبى است جهت آنكه تعليق آن بالخاصيه اورام حادثه در حالب را نافع است .
ماهيت آن : گياهى است ساق آن كمتر از ذرعى و صلب و خشن و بر اطراف آن گلى شبيه به بابونه و بعضى مايل به بنفشى و در دور آن برگها و مجموع برگها و گلهاى آن شبيه به كواكب و برگهاى ساق آن باريك و مزغب و تخم آن اغبر و تلخ .
طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك و با قوّت مبرده و قابضه و شيخ الرئيس نوشته كه در آن قوّت قبض نيست .
افعال و خواص و منافع آن : محلل و مجفف و آشاميدن آن جهت صرع اطفال كه ام الصبيان نامند و جهت خناق و ضماد برگ آن جهت ورم چشم و برآمدگى حدقه و تسكين درد آن و وجع و درد كنج ران و ورم آن بغايت مؤثر .
مقدار شربت آن : تا دو درهم است .
اطرماله
به فتح همزه و طا و سكون را هر دو بى نقطه و فتح ميم و الف و لام و ها . مالقى گفته كه غافقى نوشته كه آن گياهى است ساق آن به بلندى يك ذرع و بىشعبه و بر آن رطوبتى مانند عسل مىباشد و برگهاى آن در چهار صف موازى يكديگر شبيه به برگ شاهدانه و بسيار زردتر از آن و خوشه ثمر آن به مقدار يك شبر و غلافهاى ثمر آن مدور دهن شكافته به شكل غلاف بندق و بسيار زرد متصل به هم يك صف بر بالاى ديگرى تا به انتها و ثمر آن نيز مانند بندق به مقدار نخودى و در اندرون آن تخمى سياه رنگ بسيار باريك و گل آن باريك و زرد رنگ و منبت آن زمينهاى خشك و صحراهاى خالى از گياه و تخم آن جهت امراض عين مانند جرب و سلاق و ابتداى رمد بارد اكتحالًا نافع .
اطريه
به فتح همزه و سكون طا و كسر راء مهملتين و فتح ياى مثناة تحتانيه و ها لغت عربى است و به فارسى آش آرد و رشته نامند . ماهيت و مزاج و افعال و خواص آن : از اغذيه معروفه اهل ايران و خراسان و توران است خصوص اهل خراسان و شامل ماهيچه و رشته قطايف و بغرا و غيرها است و آن انواع است خواه از آرد گندم خالص سازند بدين قسم كه آرد را به آب و نمك به قدر ضرور خمير سخت نموده بر روى تخته پهن كرده رشتههاى بسيار باريك طولانى از كارد ببرند هر مقدار كه خواهند و در آب گرم جوشان يا در آب يخنى گرم جوشان يا در آب قليه جوشان بريزند و طبخ نمايند تا پخته گردد و طعم خامى آن زايل شود و مصالح حاره و افاويه به قدر ضرورت داخل كرده فرود آورند و تناول نمايند و اين را به فارسى آش رشته و به تركى اوماج نامند و گويند اوماج آرد خمير كرده ريزه نموده با عدس پخته را نامند و اگر آن را مدور يا مربع و يا به اشكال ديگر بريده به همان قسم طبخ نمايند بغيرا و به فارسى آش برگ و ماهيچه و به تركى ططماج گويند و خواه خمير آن را از آرد سميد اندك نرم ساخته از قمع سوراخ تنگ بگذرانند بدين نحو كه خمير را در جوف قمع پر كرده به دست يا به آلتى زور نمايند تا از سوراخهاى آن قمع مثل خياطه خمير باريك شده بيرون آيد و يا آنكه به كف هر دو دست بمالند و مثل تارهاى خياطه باريك سازند و خشك نمايند و اين را به عربى شعيره و به هندى سيوين نامند و عند الحاجت اين را اولًا بدون روغن در ظرفى بريان مىنمايند تا اندكى سرخ و برشته گردد پس آب به قدر ضرورت داخل كرده دم مىدهند تا پخته شود پس روغن گاو تازه داغ كرده داخل نموده شير تازه دوشيده جوش داده بر آن ريخته قند سفيد بر آن پاشيده تناول مىنمايند و گاهى از آرد جو نيز به قسم اول يا دويّم براى صاحبان حميات حاده مانند دق و سل بىگوشت با آب خالص ترتيب مىدهند و قسم اول گرم در اول و با رطوبت بسيار و بىگوشت آن را آش بوان گويند جهت مريضان و با گوشت جهت اصحا يا بعضى امراض كه خوردن گوشت در آن مناسب باشد مفيد و ليكن بطىالهضم و انحدار است به جهت فطير بودن خمير آن و نزد بعضى و در بعض امزجه بىخميرمايه آن سبكتر و قسم دويّم آن از قسم اول سنگين و بطىالهضمتر و مصلح آن هر دو فلفل و روغن بادام شيرين و چون انهضام يابد غذاى بسيارى از آن بهم رسد و جهت سرفه و وجع سينه و خشونت آن و حلق و قرحه امعا و مثانه و لاغرى گرده نافع و مرخى معده بارد و چون در آن برگ خرفه يا اسفاناخ يا روغن بادام پخته باشند جهت امراض مذكوره موافقتر و ملين بطن و آنچه از آرد جو سازند سرد و با رطوبت بسيار از همه بطىالهضم و الانحدار و قليلالغذاتر و گاهى در دو قسم اول از براى صفراوى مزاجان و يا به جهت زيادتى لذت بعضى حموضات مناسبه مانند كشك يا ماست يا سركه و يا آب ليمو و يا غوره و يا انار و يا آلو و يا زرشك و يا امثال اينها با اندك شيرينى چاشنى گرفته ترتيب مىدهند و اين قسم را به تركى آش باقاطق نامند و بطىالهضمتر و مسدد و مولد بلغم غليظ است و مصلح آن ثوم و ادويه حاره و بعضى جهت رفع اسهال و حبس طبيعت با ادويه قابضه مثل آب سماق و به ترش و كشك بريان و امثال اينها ترتيب مىدهند و گفتهاند كه اطريه متخذ از خمير آرد گندم صالح است از براى حار المزاج و كسى كه محتاج به غذاى متين