از اولاد جناب مرحمت پناه مرحوم آقا ميرفتاح در اين شهر ساكن است و نام نامى ايشان آقا مير نعمت اللّه است .
اين شهر سى و پنج كليساى ارمنى و روسى دارد كه مقدّمتر از همه كليسايى است كه شاه عباس جنّت مكان بنا كرده ، خيلى بناى مرغوب است . اكنون موقع آن نيست كه به شرح زينت داخلى و خارجه آن پردازد . حمامهاى اين شهر خيلى خوب و باسليقه است و آب آنها چنانكه ذكر شد همه گرم و زمين جوش و در هر يكى هفت و شش گرمخانه است كه همه جور آدمى داخل مىشود ، و به بعضى ، زنهاى روسيه و گرجيه مىآيند . 62 مدرسهء دولتى دارد . متعلّمان از داخل و خارج مشغول تحصيلاند . در بعضى كلاسها دختران نيز مشغول تحصيل هستند . مذكور داشتند كه در يكى از اين مدارس 800 نفر متعلّمه به تحصيل لسان اربعه مشغولاند . در حقيقت در شهريت تمام است . اگر بعضى از كوچهها ناقص به اتمام مىرسيد ، و اعوجاج كوچههاى محلهء مسلمانان رفع مىشد ، مىتوان اينجا را يكى از بلاد معمورهء دنيا حساب كرد .
هفت قونسول از جانب هفت دولت مقيم اين شهرند : ايران ، عثمانى ، انگليس ، اطريش ، فرانسه ، ايطاليا ، بلژيك ، دو سال است كه جنرال قونسول دولت عليّه ايران به جهت سربلندى ملّت و افتخار رعيت دولت متبوعهء خود يك قطعه زمينى ابتياع كرده و در آنجا مقبرهء مخصوص و خستهخانه و دواخانه ساخته كه در حين استعلاج محتاج غير نباشند . تجّار و معتبرين ايران نيز وجهى به اسم امداديّه عايد مدير بيمارخانه مىنمايند . اين نوع نيات مقدّسه در اعمال خيريّه كه هركس بانى و باعث مىشود ، جاى خوشنودى خدا و رسول او است . وجود اين اشخاص در خارجه خيلى بايد غنيمت شمرد .
از جمله صفات محسّنهء اهالى اين صفات يكى آن است كه يك نفر سائل به كف پيدا نمىشود . هركسى مشغول به كارى است . هرچند مردمان بىبضاعت و مستحق خيلى است ، ولى اغنيا رعايت فقرا را نموده مواسات باهم دارند .
چون اين اوقات ، ايام ييلاق بود ، اكثر اهالى شهر به كوه و ييلاقات رفته بودند ،
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 94
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٩٤