برداشتهاند كوچههاى شهر خط مستقيم و مسطح و مفروش به سنگفرش و دو طرف سكو است . بهترين جميع كوچهها بلوارد بزرگى است كه مقابل سردار به امتداد مالانهايت طرّاحى كردهاند . عرض اين بلوارد 45 قدم است و اكثر عمارات ممتازه در جنبين اين كوچه واقع است .
چراغ گاز در اغلب كوچهها ، شبها تا صبح روشن است . اهل شهر ، شب و روز متصلا با كالسكه و پاتيون سرواز [ روباز ] و امثال آن هميشه متردّدند . از كثرت تردّد صداى كالسكه كليهء شهر را پيچيده ، از قرارى كه در نمرهء كالسكهها ديده شد تا هفتصد كالسكه كرايه در كوچه و بازار موجود است . غير از آنكه اعيان شهر خودشان مخصوصا دارند .
از رودخانهء كر آب جارى و نهرى به داخل و خارج شهر نيست ، ولى با تلونبها [ تلمبهها ] ، از اين رود جميع باغها را آبيارى مىنمايند . مذكور داشتند اگر از قرار برآورد مهندسين از بالاى شهر از رودخانه كر نهرى منشعب ساخته و از كمره كوه به سمت شهر داخل و جارى نمايند جميع شهر را آب خواهد گرفت . مخارج اين نهر را هم تا 150 هزار منات تخمين كردهاند .
در سمت غربى شهر خارج از آبادى در كمره كوه ، گنبدى است مشهور به مزار شيخ صنعان . محتمل است كه اين مزار مدفن شيخ نباشد . ما بين شهر و مزار شيخ ، مقبرهء فرنگيان است كه در يك باغچهء خيلى باصفايى اموات را دفن كردهاند . سنگ مزارها را با طرزهاى خوب تراشيده و بعضى صور مردگان خود را از ذكور و اناث به اشكال ممتاز حجّارى نموده ، به يادگارى در سر قبور برافراشتهاند . مهمّات لشكرى از قبيل توپ و توپخانه و جبّهخانه و سربازخانه و محبس دولتى در سمت شرقى رودخانه است . محبس عبارت از يك قلعهء حصينى است موسوم به نارين قلعه كه تنها يك راه باريك دارد . عمارات جديده شهر به طرز عمارات فرنگستان پنج و شش مرتبه تحتانى و فوقانى بنا شده كه جميع كوچهها و خانهها با نمره است . از عمارات مشهوره يكى عمارت آشاقونى مسيحى است كه خانهء او را ترجيح به عمارت سردارى مىدهند . گويند هفتصد
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 92
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٩٢