چشمهاى است كه در دامنهء كوه طاور واقع است . مسافت اين رود در خاك عثمانى نود و پنج ورس است . بعد از آنكه از حدود عثمانى گذشت در خاك روسيه اوّل از ملك بارژورم گذشته تا به حوالى شهر تفليس مىرسد . در خارج شهر از مشرق به مغرب و در نزديكى شهر از مشرق روبه مغرب و در نزديكى شهر پيچيده روبه طرف جنوب جارى شده . منبع اين رود از كوهستان گرجستان است . تا وصول به شهر تفليس آب رود زياد شده از وسط شهر عبور مىنمايد .
ممرّ آب چون در داخله شهر بسيار گود است از اين جهت آب رودخانه كم به نظر مىآيد و گرنه از رودخانههاى معظم محسوب مىشود و در حوالى شيروان با رود ارس تصادف نموده ، متفقا به بحر خزر مىريزند .
چشمههاى بسيار گرم از كوه جارى است . تخمينا هفت رشته چشمهء آب گرم مىشود كه در زمان سلاطين قديم بر فراز هريك از آن چشمهها گنبدى مرتفع بنا كرده و همانها را حمام قرار داده بودند . و اكنون نيز آب جميع حمامهاى شهر از همين چشمههاى معدنى است .
خلاصه از ابتدا تا انتهاى شهر در امتداد اين رودخانه در پنج موقع پل آهنى بستهاند . پل پنجمين به اسم ورانسوف سردار مشهور روس است كه بعد از فتح در جنگ عثمانى مجسمهء او را از مفرغ ريخته ، در محلى نزديك به او هشت عرّاده توپ دولت عثمانى را زنجير كرده ، در دور هيكل ورانسوف وارونه تعبيه كردهاند ، بهطورى كه دهن توپها به زمين است . پرنس ورانسوف جانشين سابق قفقازيه و از نجباى قديم دولت روس بوده است . خدمات بزرگ نسبت به دولت مزبوره كرده ، پس از دوازده سال حكمرانى قفقازيه در 74 سالگى در سنه 1850 مسيحى وفات يافت .
شهر در طرفين رود كر واقع است . طرف غربى رودخانه آبادتر از طرف شرقى است و چون خود شهر در وسط دو كوه و شعبات آن واقع شده ممكن نيست كه جميع شهر را به تمامه به مدنظر آورد ، ولى از سر كوه بوتانيك ، دورنماى شهر با كمال خوبى نمايان مىشود . چنانچه عكس تمامى شهر را نيز از آن كوه
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 91
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٩١