و حاجى سيد محمد و بندهء حقير با يك نفر از ملازمين با گارت عزيمت تفليس را نموديم . ساير ملازمان و همراهان با ما يحتاج سفر فردا با فرگون حركت كردند .
گارت در راه شوسه بهتر از ساير سوارىها است كه در حين حركت چون آب روان در جريان است . خصوص از ايروان تا تفليس كه در هيچ نقطه راه عيبى و معطّلى نداشت . وسعت راه بهطورى است كه در بعضى مواضع سه كالسكه متصل به هم به سهولت حركت مىكند . يك نفر گوندوكطور در جلو گارت نشسته با شيپور اطلاع مىداد كه اگر در عرض راه مانعى باشد از راه خارج شده ، گارت را از سير مانع نگردد و اگر احيانا چيزى در زير گارت مانده تلف شود مسئوليت را نخواهد داشت .
وضع راه شوسه از اين قرار است كه زمين را بهقدر نيم ذرع كنده با سنگهاى ريزه انباشتهاند و قدرى از سطح زمين برافراشته جور پشت ماهى كرده و جنبين راه را نهر قرار دادهاند كه آب باران جارى شود . جاهاى پست بلندى كه پرمرتفع نيست ، او را به همان اندازه مسطّح كرده به هر نهرى يا جوبى بهقدر وسعت پل آهنى يا سنگى در كمال استحكام به انواع طرزها ساختهاند . در روى اكثر رودخانهها بدون اينكه ستونى بزنند يا اساسى و بنايى بردارند از آهن پلهاى ممتد درست كردهاند . درست در نظر ندارم كه از ايروان تا تفليس نمرهء پلهاى آهنى را هشتاد و دو نوشته بودند يا نود و دو ؛ در همهجا مستحفظين كمال مواظبت را در تعمير راه دارند . عملهاى در جميع نقاط حاضر است . هرجا عيبى به هم رسيد ، فورا به تعمير آن مىپردازند . خانههاى بزرگ به فاصلهء هرچند قدمى در كنار راه درست كرده ، مستحفظ گذاشتهاند كه شب و روز محارست راه را مىنمايند .
از قرارى كه احمد آقا رئيس ديوانخانه دليجان مذكور كرد ، مخارج اين راه شوسه از ايروان تا تفليس در پنج سال قبل از اينكه به اتمام رسيد ، سه ميليون منات مصارف شده بود . پس از تسطيح راه كه در حقيقت آسودگى متردّدين در او است در بين راه ، در شش نقطه مأمور ديوانى براى اخذ حق مرور مقيم است . من
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 79
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٧٩