دارد . اوايل مخروبه بود و چندان وسعتى نداشته و در اين اواخر بعضى عمارات عاليه به طرز عمارات ممالك معتبر روس بنا كردهاند كه فى الجمله شهر را زيب و زينت داده . بعضى كوچههاى جديد « پلانها » به خط مستقيم به طرح تازه و قشنگ درست كردهاند . ولى مابقى كوچهها معوج است كه به مرور مرتب و مستقيم خواهد شد .
بعض نقاط شهر از خطر سيل ايمن نيست و گاهگاه به صدمهء سيل خرابى حاصل مىشود . رودخانهء زنگى از وسط شهر جارى است . آب صاف و گوارا دارد . منافع اين رودخانه بهطورى بوده است كه گويند چندسال قبل مداخل اين رودخانه را تخمين نموده بودند ، در شبانهروزى يك من طلا و يك من نقره بود .
البته اكنون چندين برابر مضاعف شده . پل دو چشمه دارد كه خيلى خوب و مستحكم بنا شده . نقل كردند در اوقاتى كه شهر ايروان در تصرّف دولت عثمانيه بود يك نفر دخترى اين پل را بنا كرده . آب رودخانه در اين فصل كه در پايهء نقصان است زياده از سى سنگ بود . طاحونههاى آبى بسيار در وسط رودخانه درست كردهاند .
عدّهء خانوار اين شهر پنج هزار و تقريبا پانزده هزار ساكن دارد . اهالى شهر مركّب از مسلم و ارمنى و روسى و گرجى و لكزى است . يك مسجد و هفت كليسا و هفت حمام و چهار مدرسه دارد . مسجد از بناهاى مرحوم محمد خان است كه در سنهء 1181 بنا كرده [ است ] . از صنف علما هشت نفر در اين شهر سكنا دارند جناب آخوند ملا حسين قاضى و جناب ملا احمد واعظ و حاجى شيخ رضا واعظ و آخوند ملا مهدى و آخوند ملا صادق و آخوند ملا حسين و آخوند ملا عباسعلى و آخوند ملا محمد باقر كه همه اينها به خدمت جناب آقا رسيدند . طلّاب قليلى در حجرات آن مسجد مشغول تحصيل هستند . مدرّس حاجى شيخ رضاى مرندى است . جناب قاضى در تحقيق امورات شرعيه مستقل و كسى شريك او نيست . دو نفر واعظ به نوبت در ايام رمضان آمده ، در جامع وعظ مىكردند . از آثار قديمه يك دست عمارت حسين خان سردار در روى نقطهء
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 76
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٧٦