مرتفعه در توى قلعه مشرف به رود است و حسين خان و حسن خان هردو برادر در سلطنت خاقان مغفور فتحعلى شاه حكمران ايروان بودهاند . حسين خان در اواخر به خيال فاسد در افتاده اوضاعى فراهم آورد كه از وخامت كار خود ، ايروان را در اوقات منازعه دولتين ايروان و روس به تحت تصرّف دولت روسيه داده ، خود نيز در اين ميان به آرزوى قلبى نايل نگرديد .
كيفيت اين تفصيل در تاريخ روضة الصفاى ناصرى و ديگر تواريخ اين دولت ابد آيت مسطور است . از آثار آن عمارت يك تالار آيينه كار منقّش باقىمانده . هم در اين تالار تمثال مبارك شاهنشاه صاحبقران فتحعلى شاه مغفور با نايب السلطنه مبرور تصوير كرده و صورت حسين خان را نيز سرپا كشيدهاند . از مواظبت مأمورين دولت چنان معمور است كه گويى نقّاش حالا او را به اتمام رسانيده ، حال آنكه تقريبا شصت سال است كه اين عمارت بنا شده [ است ] . پردهاى كه از جلو عمارت آويزان است ، به همان حالت باقى است مگر اينكه به مرور و دهور جزئى فرسوده است .
در سمت غربى عمارت ، متصل به رودخانهء زنگى در فضاى وسيع ، باغ بزرگى سردار مزبور ترتيب داده بود كه در منظرگاه و چشمانداز عمارت واقع است كه اين باغ نيز موسوم به باغ حسين خانى است . در وسط باغ كلاه فرنگى پنج مرتبه هست . به همانطور بدون عيب باقىمانده كه هردو الان متعلق به دولت است .
مستحفظ همين باغ نقل كرد كه بعد از وضع مخارج سالى دو هزار منات از منافع اين باغ عايد دولت مىشود .
غير از اين باغ دو باغ ملتى است : يكى بزرگ و ديگرى كوچك ، عصرها جماعت شهر با همديگر در اين باغ به سياحت و تفرّج مشغولند . در تفرّجگاه باغ كوچك كه روبروى ديوانخانه است ، عصرها يك دسته سالدات آمده در مجمعى دور زده مشغول نواختن موزيك مىشوند . در ميدانچه موسوم به نخجوان ، كالسكه و پاتيون و عرّاده نگاه داشتهاند كه در خارج و داخل شهر سوار شده ، گردش بكنند .
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 77
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٧٧