استحكامات ايروان بيشتر از نخجوان است . انبارهاى غلّه و بكسمات « 1 » و قورخانه بىحدّ و حساب است . در اين ايّام چند فوج سالدات در توى باغ ملتى چادر زده صبحها با تفنگهاى تهپر . جوانان از پانزده سالگى الى بيست سالگى به مشق ژيمناستيك و به ساير حركات پياده نظام مشغول بودند . لباسهاى تابستانى سفيد و نظيف در بر داشتند . لباس رسمى تابستانى آنها عبارت است از يك شاپقاى كوچك و يك پيراهن از قسم كتان و يك شلوار سفيد با كمرى پوشيده و نيزهء تفنگ را با فانسقه از روى آن بسته چكمه بلند در پا دارند . به هر سه نفر از اين سالداتها يك باب چادر معين است . اوضاع قشوندارى دولت روسيه را نمىتوان كما هو حقّه تحرير و بيان كرد و حال آنكه اين قطعهء قفقازيه در اين نزديكىها نظم گرفته [ است ] . از اينجا بايد حالت داخلهء معموره خاك روس را فهميده كه در چه اندازه منظّم است .
اوچ كليسا از شهر سه فرسخ راه است . گويند سيم كليسايى است كه روى زمين بنا شده [ است ] . اكنون هم معبد پيشوايان ملّت عيسوى است . اسم خليفه حاليهء آن خليفه گاورك است .
آغرى داغ از نزديكى شهر ايروان خوب نمايان است . در اين قلب الاسد تابستان برف زيادى در قلّه كوه بود كه اندازه نداشت و از اين جهت شبها هواى شهر سرد بود . نان بازارى ايروان و نخجوان به غايت سفيد و پاك است .
خوبى نان اين شهر در همهجا مشهور است .
[ عزيمت به تفليس ] روز چهارشنبه هشتم شهر رمضان 1296
از نخجوان تلگرافى به مقرّب الخاقان آقاى ميرزا محمود خان جنرال قونسول دولت عليّه ايران مقيم تفليس شده بود كه يك گارت شش اسبه قبل از وقت به ايروان بفرستد . امروز رسيده ، جناب آقاى ثقة الاسلام و آقاى صدر
هامش
( 1 ) دهخدا : نوعى از نان روغنى . نان سوخارى .