قطع كردند . فاصلهء امتداد بوغاز درّه دز تقريبا يك فرسخ و نيم است . رودخانهء بزرگى از وسط درّه از جنوب به شمال جارى است . كوههاى سخت مرتفع از طرفين به ارتفاع زياد سر به اوج ثريّا كشيده ، غير از اين راه محال است از جاى ديگر تردّد شود و همين راه بود كه در جنگ آخرى قشون روس به عدّهء قليلى تخطّى كرده ، صدمات كلّى به دولت عليّه وارد گرديد . بعد از گذشتن از اين تنگه درّه از خاك كركر است ، تا لب رود مسطّح و محلّ زراعت است . خربزه كركر مشهور است كه به غايت لطيف و شيرين مىشود . تمامى مسافت از عريان دبى الى سرحدّ ، چهار فرسخ است ، ولى به جهت سخت بودن راه به فاصلهء هشت ساعت طى گرديد . عاليجاه حاجى ميرزا عبد اللّه كه مدّت مديدى در اين سرحد به سرحددارى مأمور است ، جناب آقا را استقبال كرده در مهمانخانهء دولتى منزل فرمودند . غير از مهمانخانه چند جاى معتبرى متعلّق به دولت عليّه از قبيل تلگرافخانه و گمركخانه و چاپارخانه موجود است . اين معبر موسوم به معبر جلفهء دوم معبرى است از معابر واقعه در رأس سرحد دو دولتين قوى شوكتين ايران و روس در مجراى آب ارس . وجه تسميهء اين معبر آن است كه جلفه ، ده بزرگ عيسوىنشين است . در سمت شمال مغرب اين رودخانه واقع شده است كه اكثر لوازمات را از آبادى آنجا به سرحد مىآورند .
فى الجمله در روى اين رود ، پنج معبر سرحدى است . شاه تختى ، جلفه ، خدا آفرين ، سياهرود ، مراراد .
اين معبر معتبرتر و پردخلتر از ساير معابر است و همانا در اين معبر دو كشتى كوچك به جهت عبورومرور به آب انداختند . يكى متعلّق به دولت عليّه ايران است . ديگرى به جهت حمل واردين به خاك عليّه متعلّق به دولت روس است كه والدهء اعليحضرت امپراطور روس وقف عام نموده و علامت وقفيّت را در سر ستون يكى نوشتهاند . شب تردّد موقوف است .
آب رودخانه شيرين و گوارا است ، اما قدرى گلآلود است . جهتش اين است كه رودخانهء كوچكى از طرف خوى با رودخانهء قطور داخل آب اين رود شده ،
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 67
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٦٧