تماشاگاه اعيان چنانكه در ساير ولايات روسيه رسم است ، در جايى لوازمات تعيّش را فراهم آورده و آنجا را « كلوب » ناميده ، روزهاى يكشنبه نجبا و صاحب منصبان شهر آنجا جمع شده ، تعيّش مىكنند . مسجد بزرگ معمورى را اين شهر داراست كه در اوقات معينه به نماز جماعت جمع شده و واعظ وعظ مىنمايد .
مسلمانان اينجا در حفظ جزئيات شريعت غرّا و ملاحظهء اركان دينيه خصوصا در امر روزه كمال مواظبت را دارند . غير از علما و فضلا مخصوصا يك نفر قاضى از جانب آخوند ملا احمد شيخ الاسلام رئيس كلّ قضات ولايت قفقاز دارند .
عدّهء ساكنين تقريبا دوازده هزار نفوس مركّب از ارمنى و مسلمان است .
خانوارش نزديك به دو هزار مىشود . سه كليسا دارد . دو باب از آنها متعلّق به جماعت ارامنه و ديگرى مال روسها است . كليسايى كه تازه تمامشده بود ذكر كردند 30000 منات مصارف آن شده . تنها يك مدرسهء دولتى دارد . 250 نفر متعلّم مشغول تحصيل زبان روسى و ارمنى و فارسى هستند . گفتند از امسال قرار شده زبان فرانسه را هم بياموزند . سه باب حمام دارد ؛ مسلم و غير مسلم تردّد مىنمايند . خزانهء دولتى نزديك ديوانخانه است كه معادل 15000 منات نقد هميشه موجود است كه در حين لزوم به مصارف ولايتى خواهد رسيد . اين رسم در كلّ ممالك روسيه معمول است كه ماليات هر ولايتى در مقرّ حكومت جمع مىشود .
قوّهء حربيّه در اين شهر خيلى كم است ، ولى به جهت حفظ و حراست شهر پانصد نفر سالدات موجود است كه صبحها مشغول مشقاند و شبها دستهدسته شده قراولى مىنمايند . در فصل تابستان اهل شهر به جهت ييلاق به كوهى كه در دو فرسخى شهر واقع است مىروند . مشهور است در وسط همان كوه ، غارى است معروف به مغار اصحاب كهف . عقيدهء بعضىها برين است كه همان غار اين است و حال آنكه در ضمن به تحقيق بلدان در كتاب اخبار الدول در شرح بلده افسوس مسطور است « افسوس مدينة بارض روم به نيت فى سنة من ملك داود عليه السلام و هى مدينة دقيانوس الجبّار الذى منه هرب أصحاب الكهف و بين
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 70
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص٧٠