باطوم از اين قسمت مجزّا شده [ است ] . اهالى مركّب از اسلام و كتوليك و روم و ارمنى . مركز حكومت شهر طرابوزان است . خود شهر متصل به دريا در دامنهء كوهى كه موسوم به بوزتپه واقع است . از حيثيتآبادى و نزهت آب و هوا ترجيح بر ساير ولايات دارد . اطراف شهر همه باغات پر از اشجار مركّبات و فواكه است كه به حسب صفا و فزا [ كذا ] در حقيقت طرب افزون است .
دورنماى شهر به جهت آنكه اكثر عمارات در شعب و درّهها واقع شده كم به نظر مىآيد . دور شهر استحكامات و ملزومات كافى دارد . عدّهء اهالى شهر به قرارى كه در كتاب اصول جغرافياى احمد حمدى ضبط است 25 هزار نفر است كه مركّب از عثمانى و قرم « 1 » و ارمنى و يونانى و ايرانى است . از تبعهء دولت عليه ايران بهقدر هفتاد نفر در اينجا به تجارت مشغولند . 44 جامع دارد كه دو جامع بزرگ از اينها مسمّى به جامع ميدان و جامع چهارسو است كه خيلى معتبر است .
10 كليسا و 2 تكيه و 9 مدرسه و 1 مكتب رشديه و 8 حمّام دارد ، و اهالى اين ولايت زياد اهتمامى دارند در تنقيح مقبره و مزار اموات كه در كمال نظافت و درخت چنار و سرو و كاج زياد كاشتهاند و با رياحين رنگارنگ و گلكارىها آراستهاند و سنگهاى پر قيمت ممتاز از مرمر و غيره به روى قبرها گذارده ، الواح را بهطور ستون بر سر قبرها نصب كرده ، بهطورى كه مرد غريب هنگام شب خيال شخص ايستاده را مىكند ، همينطور است مقبرههاى ملل خارجه به خلاف مقبرههاى بعض بلاد كه جاى انواع مزابل و كثافتكارى است . فرق در ميانه اين است كه ايشان ظاهر را آراسته و باطن را از محسّنات پيراستهاند كه الدنيا جنّة الكافر و اينها از ظاهر دست كشيده به تحلّى باطن مشغول شدهاند كه الدنيا سجن المؤمن و حديث شريف « القبر امّا روضة من رياض الجنّة او حفرة من حفر النيران » نص و مبرهن است .
لسان اهل شهر تركى خالص عثمانى است . لباس مردمان به همان وضع قديم است . البسهء زنان عبارت از چادر شبى است كه فرجه مىنامند ، ولى زياد تنگ
هامش
( 1 ) اهالى كريمه .