صد قپك عددا به فروش مىرسانند .
وكيل قونسول سه دولت در اين شهر مقيم است : عثمانى ، فرانسه ، انگليس .
سرباز و اردوى روس در اطراف شهر در باستيانها در ساخلو هستند . از قرارى كه شاهزاده شاهرخ ميرزا نجل ارشد شاهزاده والاتبار بهمن ميرزا [ پسر عباس ميرزا ] كه به رياست قشون در اين شهر مأمور بود ، تقرير نمود ، 9 هزار نفر جمعيت از سواره و پياده صبح و عصر مشغول مشق تفنگ و توپ هستند و روزهاى يكشنبه مرخّص بوده در شهر گردش مىكنند . شاهزاده مزبور پسر سيّمى نواب بهمن ميرزا شخص با بصيرت و صاحب كمال است . آثار بزرگى از ناصيهاش هويدا بود . اكثر اولاد بهمن ميرزا در دولت روس مشغول خدمت هستند . برادر شاهزاده معزّى اليه در جنگ قارص خدمت نمايانى كرده ، ديرشها [ كذا ] و فتحها نموده ، خودش رتبهء سيمى را در سوارهنظام دارد ، در اين ساخلو به رياست تمام اردو مأمور بود . با جناب مستطاب آقا ديد و بازديد اتفاق افتاد .
گمركخانهء دولتى كه از امورات اهمّهء سرحدّى است هنوز هم از جانب دولت عثمانى در باطوم برقرار است . اشيا و ما يحتاج مسافرين را در اينجا مأمورين گمرك با دقت تمام ملاحظه مىنمايند . قرار معمولى گمرك عثمانى از مال التجارهء دول خارجه بر اين تفصيل است . صد و هشت از متاع ايران ، صد و شش از مال روسيه ، صد و دوازده از مال فرنگ . ولى تنها از تنباكو و توتون در صد و هفتاد و پنج گمرك قرارداد دارند .
در اين بندر كشتى بخارى چهار كمپانى كار مىكند : روس ، عثمانى ، نمسه ، فرانسه ، و اپوژيكه از سمت شمالى دريا به عدسه [ ادسا ] و از آنجا به اسلامبول مىرود . روزهاى چهارشنبه در ساعت 9 واپورهايى از سمت طرابوزان به بوغاز اسلامبول در روزهاى معين حركت مىكند . واپور روس يوم سهشنبه ، و واپور عثمانى و نمسه در روز چهارشنبه است . كرايهء مجموع كشتىهاى بخارى را از جانب دولت از هر نقطه تا به نقطهء ديگر معيّن نموده در كتابچهء مخصوص ثبت نمودهاند و احدى نمىتواند تخلّف نمايد . لكن در موسم حج قانون رسمى را به
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 103
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص١٠٣