جنگ به بعد از آبادى افتاده رو به انهدام است ؛ زيرا در ضمن مصالحه قرار دادهاند كه ساكنين در توطّن و ارتحال تا سه سال با ميل خود تبعيّت يكى از دولتين را اختيار نمايند ، مختار باشند . از اين جهت اكثر متوطّنين شهر كوچيده و مسكن و مقام ايشان خراب و باير مانده [ است ] . دولت روس به ملاحظه قدردانى و حقشناسى رعيّت با آن همه سختگيرى كه دربارهء ساير تبعه و رعيّتش دارد ، به اهل باطوم در كمال ملايمت رفتار مىنمايد كه به انواع تلطّف و مهربانى و لطايف الحيل رعيّت را تا سر موعد نگاهدارى كند ، باعث ارتحال مهاجرين ، محض تعصّب و خيالپرستى است . حرفشان اين بود كه ما در زير بيرق روس نمىرويم .
سه جامع در اين شهر از آثار اسلام باقى است . مؤذّنى خوشصوت دولت روس معيّن كرده كه ماهى 25 منات مرسوم گرفته ، در اوقات صلوات اذان در مسجد گويد . در اين ايّام در مساجد بعد از نماز عصر جمعى از اهل بلد جمع شده مشغول تلاوت قرآن بوده و يكى از آنها كه حافظ قرآن مجيد بود ، غلط خوانان را تعليم مىنمود . يك معبد روسيّه و يك باب تياترخانه و سه باب حمام دارد .
منزل حجّاج در دخول و خروج از اين شهر ، قهوهخانههاى عجمى است . در اين شهر از رعيّت ايرانى بهقدر هشتاد نفر ساكن هستند . چون از جانب دولت عليّه ايران كارگزارى نيست ، از اين جهت اهالى از تعدّيات خارجه آسوده نيستند .
مذكور شد كه در اين شهريك نفر از تجار وفات يافت . دولت روسيه جميع متروكات او را ضبط كردند . عدّهء ساكنين قبل از وقوع محاربه ده هزار نفر بوده ، ولى اكنون قريب چهار هزار بيشتر نيست . عدّه خانوارش قبل از جنگ 750 خانوار بود ، اكنون كه اكثرى خراب و ويران است .
مكارههاى امتعه مختلفه دارد و قيمت مأكولات و سعر غلات زياد گران است .
از جمله نان عددى كه و زنا دو سير نمىشود ، پنج قپك و كروانكهء ده شاهى مرغ يكى يك منات و كروانكه گوشت چهارده شاهى ، هندوانه و خربزه از چهل الى
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 102
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص١٠٢