ساعت است وچون آفتاب به دايرهء نصف النهار رسد ، غايت ارتفاعش بيست وچهار درجه وبيست وپنج درجه بود وكوهها را سايه بسيار باشد ودر أول وآخر روز بيشتر بود وچون روز بازگردد وآفتاب به قوس يا به جدى آيد ، اين مقدار بيست وسه ساعت يا بيست وچهار ساعت همه شب بود ومدتي كس آفتاب نبيند واگر نيز آفتاب بود ، كس مشاهده قرص شمس « 1 » نتواند كردن كه كوهها وتلها كه در طرف جنوب باشد حجاب بود وسايه چند فرسنگ بكشد وبدين سبب آن موضع را ظلمات مىخوانند .
وإسكندر از بهر آب حيات گرد عالم گشت ومىگفتند در ظلمات آب حيات است واز اين سبب به ظلمات آمد واين تمثيلى است كه هيچ آب حيات در دنيا نيست وهيچكس جاويد نزيد . قال اللّه تعالى
« وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَما كانُوا خالِدِينَ » .
[ اما بعد ] كوهى چند بسيار در دامن كوه قاف است وآبى بزرگ از آن كوهها مىآيد وآن را نهر طنابرسا « 2 » مىخوانند وبه دريائى مىپيوندد كه خليج درياى مغرب است وجنوبي اين نهر كه وسط إقليم هفتم است ، آخر بلاد قبچاق باشد وشهري چند سردسير باشد .
ونزديك كوه ارسانيا موضعي است كه غايبانه معامله مىكنند ، همچنانكه پيش از اين ياد كرديم كه قومي هستند كه به نظر مردم نمىآيند ودر اين موضع همچنانند .
وبسيار در مغاك ودر دامن كوهى درهاى است از بلغار تا آنجا كه قريب دويست فرسنگ است به طرف شمالي وچون آفتاب در قوس وجدى باشد ، ايشان را روز چهار ساعت باشد يا پنج ساعت . چون آفتاب به جوزا
هامش
( 1 ) - أصل ونسخهء پاريس قمر به جاى قرص شمس تصحيح از نسخهء روسيه .
( 2 ) - نسخهء روسيه : طناقرسا .