از بلاد و امصار توابع رى آوه و ساوه و قزوين و ابهر و شلنبة الخوار است و از نواحى آن قم و دماوند و شهر زور مىباشد و از قرى و دهات و رساتيق رى قوسين و قصران الداخل و قصران الخارج و سرو بهزان « 1 » و قرج و جنى و سيرا و فيروز رام مىباشد .
اما همدان ولايتى است كه در وسط اين اقليم واقع است و شهرى است بسيار عظيم و آباد داراى آثار و ابنيهء قديمه و همدان بن فلوج بن سام بن - نوح على نبينا و عليه السلام آن را بنا نهاده است و گفتهاند جبال به منزلهء عسكر است و همدان امير و سپهبد آن است و اين شهر را آبى خوشگوار است و نواحى شهر بزرگ و وسيع انهار و مياهش وافر و كثير و درختهاى بىشمار و اشجارش درهم و اثمارش گوارا و لذيذ و خاكش مهيج قتال و دهات و رساتيقش از بسيارى خضارت و صفا محل نظر و جاى تعجب است .
بالجمله در بعضى از كتب ديدهام كه رى و اصفهان داخل بلاد پهلويين نيستند و بلاد پهلويين ، همدان و ماسبذان و مهر جانقذف است كه صيمره باشد و ماه البصره كه نهاوند باشد و ماه الكوفه كه دينور است . و از بلاد تبعهء همدان ، اسدآباد و آوه و بوسته ، رامن و به « 2 » و سيراوند و روذراور و طرز است و از نواحى ماه الكوفه و ماه البصره و ماسبذان مىباشد .
[ اصفهان ] اما اصفهان را بر اقليم جبال حمل نمودن از قبيل قياس كردن مسائل شرعيه است و نظير اين فقره است مسئله و حكم نيمخوردهء قاطر و الاغ بنابر راى و مذهب علما و شيوخ ما كه اهل عراق هستيم .
چنانكه گفتهاند : چون اين دو حيوان شباهت را از دو اصل مختلف اقتباس كردهاند و متشاكل شده دو حكم متباين را ، پس طريقهء احتياط را ملحوظ داشته در باب آن دو شىء و به هر اصلى نصيب و سهمى از آن دو حكم مختلف عطا شده است . به اين معنى كه استر و حمار مشابه گربه شدند در ساكن بودن در خانهها و بدين جهت احتراز و دورى نمودن از نيمخوردهء آن دو متعذر است . و نيز شباهت به هم رسانيدند آن دو در حرام بودن گوشت به سگ . پس عطا كردهشده به استر و حمار از هر اصلى حكمى . همچنين است
هامش
( 1 ) - ايضا : سربهزان .
( 2 ) - تصحيح از احسن التقاسيم ( ص 576 ) . متن : سبد رامنويه .