قلهاى است غير متصل به جبال مثل درختى كه از نقطهاى از زمين روئيده باشد . گويند در سر اين قله مرتعى است مسطح كه آبى به قدر كفايت در آن موجود و على التحقيق همه ساله دويست رأس دواب ايلخى را چراگاه و مورث فربهى است و جز يك راه مخصوص طريقى از براى وصول به مسطحه سر قله نيست و يك نفر پاسبانى دواب سر قله را مىتواند نمود . در درهء خرم رود دهات معتبر هست باصفا و نزهت و حاصلخيز از جمله اشتران كه عمده به مالكى حاجى مراد خان اشترانى است و خود منصب ياورى « 1 » در افواج قاهره دارد . مردى معمر و كثير التمول و خانوادهء معتبرى است .
قريهء ديگر از قراى خرمرود قريهء سيستانه است به مالكى اولاد مرحوم كريم خان برادر حاجى مراد خان . خوانين اين قريه نيز بىمكنت نيستند . دهكدهء ديگر شهرستانه و نزديك به گردنه فاصلهء ميانهء خاك همدان و تويسركان است . جاى بدى نيست . در آخر اين دره متصل به كوهى كه وصل و موازى كوه الوند است به فاصلهء كمى سه دهكده است كه هرسه را وردود مىنامند . كوه مزبور معروف به كوه قزل ارسلان است و مشرف به يكى از قراى ثلاثهء مسطوره كه از دو قريهء ديگر معتبرتر است و ما در شرح احوال اتابكهاى آذربايجان در ضمن لغت تبريز اشعارى به قلعهء قزل ارسلان كه در سر اين كوه بود نمودهايم .
قراى تويسركان كه قابل ذكر است : سرايى ، قلعهء آقا بيك ، بيلان - كرك ، قلعهء جعفر بيك ، فريازان ، دارانى ، فرسوج « 2 » ، باباپير ، باباپير على ، گشانى ، آرزووج ، كرزان ( ملكى مرحوم حاجى سعد الدوله ) ، بلا شجرد ، كارخانه ، لاميان ، منجان ، مباركآباد ( ملكى نواب معين الدوله ابن مرحوم نايب السلطنه طاب ثراه ) و بعضى دهات و مزارع ديگر هست .
از مزارات شريفهء اين ناحيه يكى امامزادهء معروف به شاه زيد است كه تا قصبه يك ميدان راه است . و يكى امامزاده ناصر است كه آن را برادر حضرت امام رضا عليه السلام دانند و نزديك است به قريهء كرزان و مزرعهء كلنجان و امامزادهء معروف به امامزاده عبد الله وصل به آرتيمان .
و بعضى مزارات شريفهء ديگر در اين ناحيه هست .
هامش
( 1 ) - منصب « ياورى در افواج قاهره » همان است كه امروزه « سرگردى ارتش » گفته مىشود .
( 2 ) - ظاهرا همين « فرسفج » كنونى است .