كه ايشان راست آن جماعت را مرفه دارند و تا آخر تابستان در اين مكان به فراغت به سر مىبرند . اين مقبره را اهالى « كمر بسته » مىنامند . جمعيت قصبه دوازده هزار نفر است .
در « سركان » و نيز در « توى » اين اواخر عمارات خوب ساختهاند .
كاروانسرائى كه در اين قصبه ساخته شده منحصر است به كاروانسرائى دو طبقهء فوقانى و تحتانى از بناهاى مرحوم ميرزا شفيع تويسركانى كه از كفاة رجال اين دولت جاويد شوكت بود و بعد از او حاجى ميرزا رضا قلى خان كلانتر ، تيمچهاى بنا كرده و آن نيز بناى خوبى است .
بازارهاى تويسركان كه به مالكى مرحوم ميرزا ابدال خان و حاجى ميرزا رضا قلى خان كلانتر مرمت و رونق يافته به قدر گنجايش اين قصبه و خالى از توصيفى نيست . مسجد جامع اين قصبه نيز با ساير اماكن متناسب و در محلهء جولاهستان واقع است . در سه محلهء ديگر كه دزهان و باغوار و پائين محله باشد مساجد به اندازه و درخور محل موجود است . مدرسهء تويسركان منحصر است به مدرسهاى كه شيخعلى خان زنگنه وزير شاه سليمان صفوى ملقب به اعتماد الدوله در آن بنا كرده ولى در واقع خالى از طلاب و غير داير است . در يك ضلع تويسركان ، قلعهاى مرحوم شيخعلى ميرزا بن خاقان مغفور فتحعلى شاه بنا كرده كه گنجايش دويست سيصد خانوار مردم دارد و الآن بيشتر آن مسكون و ابناء ملوك كه در اين قصبه ساكناند در اين قلعه خانه دارند و بيوتات ايشان نسبت به خانههاى شهر امتيازى دارد . تقريبا سى خانوار يهودى نيز در اين قصبه ساكناند . از سمت جولاهستان راهى است موسوم به كوچهء گل زرد .
از قصبه كه خارج مىشوى و داخل مىشوى به آن راه معبرى است كه علاوه بر گل زرد ، رياحين مشمومه در حوالى آن بسيار روئيده است .
در سمت غربى اين قصبه به فاصلهء دو فرسخ گردنهاى است در كوه سابق - الذكر از آن گردنه وارد به درهء موسوم به خرم رود مىشود . انصاف را اسمى است با مسمى . در وسط اين دره نهرى جارى و منتهى فاصلهء دو كوهى كه اين وادى را تشكيل مىدهد سه هزار قدم است و در بسيارى از مواضع خيلى كمتر از اين است . امتداد اين دره تقريبا سه فرسخ و از طرف همدان حد اين دره گردنهاى است معروف به گردنهء شهرستانه و منتهى مىشود به كوهى كه موسوم به خان كرمز است و كوه خان كرمز
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 819
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٨١٩