المجالس نيز مطابق است با حمد الله مستوفى . انتهى .
مؤلف گويد اين اسم شامل يك قصبهء معتبر و يك قريهء بزرگ است به اين معنى كه قصبه را توى و قريه را سركان مىناميدهاند . اسم قريه كما فى السابق سركان است . ولى قصبهء تنها را حالا نيز تويسركان مىگويند .
اين قصبه واقع ميان همدان و نهاوند و بعد آن از نهاوند تقريبا شش فرسخ مسافت و تا همدان نيز همينقدر يا كمتر است و در رفتن از اين قصبه به آن دو بلد اغلب راه كوهستان و گردنههاى عظيم در ميان مىباشد . اراضى اين ناحيه در دو فرسخى قصبه به خاك ملاير مىپيوندد و بروجرد در ده فرسخى واقع است . دهات و مزارع عديده است كه از توابع تويسركان است . اراضى اين ناحيه حاصلخيز و پرآب و كوهى كه سركان در دامنهء آن واقع است به كثرت چشمهسارها موصوف مىباشد . در حوالى قصبهء تويسركان به پانزده پشته چاه يك رشته قنات جارى مىگردد . هواى اين قصبه سالم و از بلاد سردسيرى ممالك محروسه است و تا چهل پنجاه سال قبل زمستان اينجا بسيار سخت و به حدى سرد مىشده كه اغلب ايام اين فصل دكاكين و اسواق آن بسته و غير داير بوده . گويند اول بروز سرما منادى در كوچه و بازار تويسركان جار مىزده كه هركس معاش شش ماهه حاضر ندارد از اين ناحيه برود و الا به سختى دچار خواهد شد و حالا اثرى از آن سورت و حدت نيست . اطراف تويسركان از هر سمت به تفاوت فاصله و مسافت قلعه مانند كوه است . كوهى كه در شرقى اين قصبه است آبادى وصل به دامنهء اوست و از طرف قبله كه راه نهاوند است فاصلهء كوه به آبادى تقريبا يك فرسخ است و كوه طرف مغرب به فاصلهء دو فرسخ و از طرف شمال كه راه همدان است نيز همينقدر مسافت فاصلهء كوه و قصبه است . باغات توى و سركان هردو زياد و فواكه خوب به عمل مىآيد . انگور تويسركان نهايت خوب و باغات معنب آن بسيار است . يك قسم از سيب در اين ناحيه به عمل مىآيد كه در همهء بلاد مشهور و الحق ممتاز است . اقسام امرود در اينجا امتيازى دارد . سيب و گردو و كشمش و روغن بزرك و نوعى از چوب از تويسركان به بغداد حمل مىشود .
حبوبات در اراضى آن به قدر كفايت عمل مىآيد ولى صيفى به علت سردى هوا زياد خوب نمىشود . انهار بزرگ در اين ناحيه جارى و در طرف مغرب به راه كنگاور تقريبا به فاصلهء سه ربع فرسخ اين نهرها بههم
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 817
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٨١٧