معروف است و به ولايات ديگر حمل مىشود . آب تون از كاريز و هواى آن معتدل است . عدد نفوس سابقا زياد بوده اينك تقريبا پنج شش هزار است . شتر و گوسفند در تون فراوان ولى اسب كم و نادر است . باغات اطراف شهر را در وقت كمآبى ، آب بركه مشروب مىكند . بازار و مسجد و كاروانسراهاى معتبر كه از آجر ساخته شده در تون موجود است . يك حد اين ولايت ترشيز و حد ديگر به لوط كرمان و يك حد به قاين و حد آخر به طبس است . باغستانى دارد كه دو فرسخ امتداد آن است . در ميان اين باغستان هرچه كوچه قرار دادهاند خيابان مانند از دو طرف مقابل يكديگر مىباشند . بلوك تون : جنابد ( گنابد ) ، بشرويه كه برك خوب در آنجا به عمل مىآيد ، برون ، سه قلعه ، ناى سندان ، خوسيب و خور . اين دو بلوك جاى سكناى اعراب نخعى است . ايلات آن ولايت سه طايفهاند : عرب لالوئى ، عرب نخعى ، عرب زنگوئى . علماى بزرگ بدين ولايت منسوبند از جمله مولانا معين علامه كه اشرف فضلاى خراسان بوده و خانقاه و مدرسهء رفيع مزينى در اين شهر بنا كرده و مولانا حسن كه در عين عمل به اشاره عزلت اختيار كرده . شعراى اين ولايت يكى « مير حاج » است كه او نيز سالها از مردم بر كنار و در گوشهء غارى به سر مىبرده و « حيرتى » و « نثارى » نيز از شعراى معتبر اين ولايتاند .
تويك [ مع - مر ] :
به كسر واو و كاف كوچهاى است در مرو .
تويسركان :
مؤلف گويد : حمد الله مستوفى ، تويسركان را در ضمن احوال رودآور نگاشته گويد : « رودآور قصبهاى است و قصبات سكان و توى و ديه سركان « 5 » با هفتاد موضع ديگر به پنج ناحيه : چون هنده رود و سركان رود و كرزانرود و لامىرود و برزمهين از توابع آن است . هوايش معتدل و آبش از كوه الوند جارى و زمين آن ارتفاع تمام دارد و در آنجا زعفران بسيار كارند و بدين سبب آن زمين را « زعفران » « 6 » خوانند . حقوق ديوانيش دو تومان و سه هزار و پانصد دينار است » . اقوال صاحب زينة -
هامش
( 5 ) - متن : « توى و دمه و سركان . . . » . تصحيح براساس نزهة القلوب چاپ محمد دبير سياقى .
( 6 ) - متن : « زعفران » .