متوكل را غلامان پارهپاره كردند بايد قريب چهاردهسال حمل و نقل آن طول كشيده باشد و به جهت بزرگى تنهء آن درخت چندان استبعاد ندارد . و وقت انداختن درخت مزبور زمين چنان به لرزه درآمد كه به كاريزها و بناهاى آن حدود خللى فاحش راه يافت . دور تنهء آن درخت بيست و هشت تازيانهء ارشى بود « 1 » . بالجمله عظمت سرو كشمر به حدى بود كه زياده از دو هزار گاو و گوسفند در ميان آن قرار مىگرفتند و جانوران مختلف الانواع زياده از حد و حصر در آن آشيانه داشتند . چنانكه در وقت افتادن آن درخت از بسيارى جانوران روى آفتاب پوشيده گشت و هوا تاريك شد و شاخههاى آن را بر هزار و سيصد شتر بار كردند و خرج تنهء آن تا بغداد پانصد هزار درم شد . و هركه از درخت بائوباب كه در افريقا يافت شود و نيز از نوع آنكه در ينگى دنيا موجود است و سايهء شاخ و برگ آن سى هزار قدم مربع زمين را مىپوشاند و ده هزار مرد را پناه مىدهد مطلع باشد حكايت سرو كشمر او را چندان غريب ننمايد . بارى اين سرو ضرب المثل شعراى عجم است چنانكه امير معزى گويد :
ترك نزايد چو تو به كاشغر اندر * سرو نبالد چو تو به كاشمر اندر
بجستان كه برك آن به خوبى موصوف و معروف مىباشد از بلوكات ترشيز است و نيز ازغند كه علماى معتبر از آنجا برخاستهاند بلوكى است از اين ولايت . جمعيت شهر ترشيز تقريبا دوازده هزار نفر و ايلات ولايت عرب و چهار طايفه مىباشند : عرب لالوئى ، عرب ميشمست ، عرب طاهرى ، عرب مقصودى كه آن هم جزء لالوئى است . شعراى معروف ترشيز خواجه شير على و مولانا اهلى و طوطى و مير صدر الاسلام و از متأخرين عبد الله خان متخلص به شهاب كه شاعرى قادر و توانا و شرف مداحى خاقان خلد آشيان فتحعلى شاه و شهريار مبرور ماضى محمد شاه را داشته است .
از وقايع تاريخى متعلق به ترشيز فتح قلعهء آن به دست امير تيمور
هامش
( 1 ) - ارش از سر انگشت ميانين دست راست تا سر انگشت ميانين دست چپ است در وقتى كه دستها را از هم گشادهاند و بعضى گويند از سر انگشت ميانين دست راست باشد تا مرفق و گمان اين است كه مقصود از دور اين درخت ، معنى اول باشد تا تناسب طول و محيط كه در تمام اشجار هست واقع شود ( ا ع ) .