و بازار آن مثل حال يك محلهء عليحده بوده . و ارتفاع طاق بازارها از چهل تا پنجاه قدم مىباشد . خانههاى تبريز تعريفى ندارد اما بازارهاى آن از بازار ساير بلاد شرقى بهتر و به جهت وسعت و استحكام گنبدها و ارتفاع سقف و امتعهاى كه در دكانها گذاشته خوب و قشنگ به نظر مىآيد . مواضع ديگر تبريز نه چندان خوشنماست نه اين قدرها جمعيت دارد . تبريز را سيصد كاروانسرا بوده كه اغلب گنجايش بيتوتهء سيصد نفر مسافر و غيره داشته . در زمان تاورنيه اغلب مساجد تبريز خراب و باير بوده . تارونيه گويد بازارها و كاروانسراها و حمامهاى تبريز كه بالفعل مخروبه است ممتاز و بىنظير است . خاصه دو ميدان در تبريز است كه هم شاردن و هم تاورنيه نوشتهاند كه اين دو ميدان از حيثيت وسعت و بنا ، در هيچجاى دنيا نظير ندارد . به عقيدهء شاردن يكى از اين دو ميدان وسيعتر و بهتر از ميدان اصفهان است و مىگويند مكرر سى هزار عسكر رومى در اين ميدان صف بستهاند . ميدان ديگر در جلو ارگ و باغ جعفر پاشا واقع بوده . ارگ مزبور را كه الآن خراب است گويا براى قورخانه ساختهاند . در اين ميدان ، قصابخانهء بزرگى بوده كه گوشت جميع شهر را مىداده و در اطراف آن عمارات عاليه و مساجد معتبره بوده . به عقيدهء شاردن سه مريضخانهء بسيار پاكيزه در اطراف ميدان بوده است . اما هيچوقت مرضى را در آنجا نمىدادهاند .
وضع تبريز در مائهء هفدهم از قرارى است كه مسطور شد . چهار چيز تبريز خيلى نقل داشته : مسجدها ، ارگها ، بازارها ، باغها و فقط بازارها به وضع قديم باقى مانده . خلاصه از بناها كه در سه قرن متوالى ، خلفا در تبريز كردند چيزى نمانده . زيرا كه از بغداد دور بود و حكامى كه از جانب خلفا در اين شهر بودهاند به واسطهء ضعفى كه داشتهاند نتوانستهاند آن را خوب نگاهدارى كنند . چند گاهى هم تبريز در تصرف سلسلهء صفاريه بوده . در سلطنت اولاد چنگيز خان ، تبريز رونق كاملى داشته . اين طبقه فصل پائيز به مراغه مىرفتهاند و در آنجا توقف مىكردهاند . از تبريز تا مراغه بيست فرسخ است . قبر هلاگو خان در مراغه است و در نزديكى قبر به حكم هلاگو خان ، خواجه نصير الدين طوسى ( ره ) رصدى بسته كه هنوز آثار آن پديدار است . در تبريز دار التعليمى معتبر بوده كه در آن تحصيل علوم ادبيه و كسب صنايع
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 612
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٦١٢