طرف محيط به ديوار شهر داخلى مىباشد . در آبادانيهاى خارج ، باغات باصفا و بساتين و باغچههاى بانزهت بسيار است كه همه اسباب خوش هوائى و طراوت شهر مىشود .
بازارهاى حاليهء تبريز به وضع بازارهاى قديم آن است و جهت اين است كه بر روى خرابههاى قديم ، آن را مجددا ساختهاند . بعضى از بازارها را با آجر طاق زدهاند و برخى را با چوب پوشانيدهاند و طاقها را به قسمى با سوراخ وضع نمودهاند كه روشنائى كمى از آفتاب به هر حجره مىتابد . دكاكين معتبر در بازار تبريز هست كه بالفعل مثل آن در تفليس و ايروان نيست . در همهء بازارها خاصه در بازار وسط ، از هر قسم امتعهء بلاد شرقى ايران و غيره موجود است و از هر جنس امتعه و اجناس نيز به تفاوت در كاروانسراهائى كه در آنها در ميان بازار بزرگ باز مىشود حاضر مىباشد . كاروانسراها اغلب دو مرتبه است و در آنها غالبا تجار معتبر منزل دارند و با همهجا ايشان را مرابطهء تجارتى است و اجناس را باربار مىفروشند . وسط كاروانسراها براى مصرف هركسى حوض آب هست . در ساير جاها و محلات تبريز بازار و دكاكين و كاروانسرا مىباشد لكن آن بازارها عبارت از دكاكين معدودى است .
كاروانسراها هم بعضى براى بارانداز و مالهائى كه از خارج مىآيد داير شده و برخى ديگر از براى منزل كردن غربا و مسافرين رومى و قفقازى و هندو و ساير مردمان شرقى ممالك ايران و غيره مىباشد . تبريز از براى تجارت بهتر از جميع بلاد ايران مىباشد و هميشه مركز تجارت بوده و هست و دائما با عثمانيها و عربها و گرجيها و هنديها و اهل مسكو و تاتار مرابطهء تجارتى داشته و به قول تاورنيه « صنايع او در همهء شهرهاى مشرق زمين مشهور است » . پارچهء ابريشمى با حاشيهء زرى و اقمشهء پنبه زياده از حد از كارخانجات آن بيرون مىآمده و به اطراف مىفرستادهاند . در تبريز براى عمامه ، شالهاى بسيار ممتاز اعلى مىبافتهاند . نيز از چرم اسب و الاغ و قاطر جيرى ترتيب مىدادهاند كه در تمام ممالك ايران به امتياز مشهور بوده و مسينهآلات و اسبابهاى آهنى نهايت خوب مىساختهاند لكن در جميع آن فوايد و فنون ، الآن فتورى هست مگر بعضى از صنايع كه به همان حالت باقى است و صاحبان در دكاكين مخصوصه مشغول و غفلتى از كار ندارند . بازارها مملو از جمعيت و مدام صداهاى مختلف
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 610
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٦١٠