باز ايرانيان آن را بازپس گرفتند و سلطان سليمان خان مجددا اين شهر را متصرف شد و شاه عباس بزرگ از تحت تصرف ايشان بيرون آورد . از جملهء خرابههاى تبريز يكى مسجد بزرگى است كه در آخر مائهء سيزدهم مسيحى غازان خان كه از سلاطين مغول بوده بنا نموده و با كاشيهاى خوشرنگ آراسته . بعضى پايههاى ديوار آن باقى است كه از ارههاى مرمر سفيد حجارى كرده داشته و بناهاى خوب اين مملكت از همين قسم مرمر مزين است . اين مرمرها را از حوالى مراغه مىآورند و قطر قطعات آن را كه مىتراشند زياد است . از اين مسجد موضعى كه بهتر باقى و دال بر شكوه آن است درب مسجد است كه كار معمارهاى مشرق زمين و به وضع خاتمسازى آجرهاى كوچك را زينت دادهاند . با آنكه دير زمانى است ساخته شده و نيز مدتى است كه خراب است رنگ لاجوردى باصفائى از آجرهاى آن نمودار است . ابتداى خرابى آن از دويست سال قبل است و علت انهدام آن زلزله بوده و ظن غالب آن است كه ديگر اين بنا را تجديد ننمايند . يكى ديگر از ابنيهء عاليهء مخروبه بنائى است كه بعضى برايناند كه جزء قصر بزرگى بوده كه زبيده زوجهء هارون بنا كرده و داراى مسجد بزرگى بوده و عقيدهء برخى اين است كه اين آثار عمارت بزرگى است كه سلطان سليمان خان عثمانى بعد از تصرف اين شهر براى حفظ شهر و مدافعهء دشمن ساخت و پنجاه عراده توپ و چهار هزار سرباز ساخلوى در آن گذاشت . اين قول اقرب به صواب و محل آثار نيز گواهى مىدهد . زيرا كه شايسته و مناسب با خيال سلطان سليمان خان است و به اين احتمال رفع اختلاف آراء ممكن است . بههرحال از سقفها و ديوارها به اشكال آثارى مشهود مىشود و چيزى كه از اين آثار معظم باقى است ديوارهاى خارجى آن است كه قطر زياد داشته و ملاحظهء آن علو بنا را گواهى امين است . اين اواخر كارخانجات و انبار هاى قورخانه را در آنجا قرار دادهاند .
وضع تبريز به حسب ظاهر صفائى ندارد . خانههاى آن به جهت زلزله يك طبقه و ديوارهاى كوتاه و بناهاى بازارها مختصر و غير مزين و سقف بازارها از چوب است . تبريز علاوهبر اينكه دار الملك يكى از ممالك معتبرهء ايران است رونق تجارتى آن زياد و بيشتر از بلاد ساير ممالك ايران است . قوافل متعدده از ممالك آسيا و اروپا به اينجا حمل
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 603
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٦٠٣