كتبى كه ملل فرنگ در طرز ترقى و سبب عظمت خود نوشتهاند كه از ابتدا چه بودهاند و از كدام راه به مراتب عاليه نايل شدهاند تماما معروض دارم . مختصرا خلاصهاى از آن را عرض كردم و آن اين بود كه وقتى كه در اول شخص يك ملت سه صفت جمع شد آن ملت را ترقى مىدهد : ( دانستن ) ( خواستن ) و ( توانستن ) . شرح و بيان اين سه صفت طولانى است . مختصر آنكه هركس ترقى ملت و دولت خود را بخواهد و بتواند از راه علم و دانش بيايد لابد ملت و دولت او ترقى مىنمايد و وجود هريك از اين سه صفت به تنهائى مفيد نيست بلكه بايد هرسه با هم در وجود شخص اول جمع آيد و مصداق اين مقال ، شخص ناپلئون بزرگ است كه به واسطهء دارائى اين سه صفت نام بزرگ او ابد الدهر باقى خواهد بود . چون اسم ناپلئون را بردم شاهزاده وضع خلقتى ناپلئون را از من پرسيد . فرمود عمر ناپلئون به چند سال رسيده و اعضاء و بشرهء او چهسان است ؟ جوابهائى كه لازمهء مسئله بود عرض كردم . روز ديگر كه به حضور شاهزاده تشرف جستم ، از فتوحات قشون فرانسه در مصر از من سؤالات نمود و از احمد جزار « 9 » جويا شده فرمود از اين وحشى بىباك چه خبر دارى ؟ احمد جزار تنها دشمن عيسويان نيست بلكه نسبت به طايفهء اثنى عشرى عداوت او بيشتر و بىرحمتر است و در اين اواخر جمعى از حجاج شيعه را كه به زيارت مكهء معظمه مىرفتند مقتول و منهوب نموده است . به شاهزاده عرض كردم آن وحشى بىباك را من خود ملاقات كردم و تفصيل ملاقات او از اين قرار است : اولا تولد احمد جزار در بسنى « 10 » در سال هزار و صد و سى و سه هجرى مطابق هزار و هفتصد و بيست مسيحى بوده و والدين او عيسوى مذهب بودهاند . معروف است كه در سى و پنج سالگى خود را بهسمت غلامى به على بيك والى مصر بفروخت و در خدمت وى ترقى كرده از رتبهء شبرذى به مرتبهء حكومت قاهريه رسيد . بعد مأمور بيروت شد . در سال هزار و صد و هشتاد و هفت هجرى حاكم عكه و سعديه شد . در سنهء هزار و صد و هشتاد و نه هجرى تمام شامات را مسخر نمود بدون اينكه اعتنائى به سلطنت عثمانى داشته باشد . از بسكه در سفك دماء جرى و جسور
هامش
( 9 ) - جزار به معنى قصاب است ( ا ع ) و جزار پاشا از عمال دولت عثمانى بود .
( 10 ) -Bosnie .