شهر تبريز در نهصد و نود و چهار مفتوح عثمان پاشا شده قتل عام نمود . حاجى خليفه كه يكى از مورخين عثمانى است در تاريخ خود چنين ضبط كرده كه فرهاد پاشا سر عسكر در ذيحجهء نهصد و نود و چهار هجرى شهر تبريز را فتح و قزلباش را از آنجا بيرون كرد و بعد از تصرف شهر ، قلعهء محكمى بنا كرد و اين در زمان سلطان مراد سيم بود و تا زمان سلطنت شاه عباس بزرگ تبريز در تصرف عثمانى بود .
در هزار و دوازده هجرى مطابق هزار و ششصد و سه مسيحى شاه عباس بزرگ شهر تبريز را از تصرف عثمانيها خارج كرد و تفصيل آن اين است كه بعد از آنكه هجده سال از فتح فرهاد پاشا گذشت ، شاه عباس بزرگ با معدودى از جنود خود در نزديكى شهر تبريز اردو زد و قشون مختصرى كه همراه داشت به چند دسته منقسم نموده از دروازهها على الغفلة وارد و مستحفظين دروازهها را بكشت و پانصد نفر از عساكر خود را به لباس بازرگانان ملبس نموده به وسط شهر فرستاده و به آنها تعليم كرد كه به اهالى شهر بگوئيد كه كاروانان از عقب فردا خواهند رسيد و ما براى تعيين منزلگاه يك منزل جلو آمدهايم و شاه عباس خود با شش هزار نفر سوار منتظر وصول اين پانصد نفر در مركز شهر بود . همينكه يقين كرد كه پانصد نفر قشون او به چهار سوى شهر رسيدهاند در عقب آنها تاخته شهر را غفلة به حيطهء تصرف درآورد . قشون عثمانى بدون اين كه اسلحهء حربى استعمال نمايند تسليم شاه عباس شدند . در تواريخ ضبط است كه يك دسته از قشون شاه عباس در آن يورش مسلح به تفنگ بودند و قبل از آنوقت استعمال اين سلاح در ايران متداول نشده بود . فايدهاى كه شاه عباس از استعمال اين سلاح برد سبب شد كه قسمت عمدهء قشون خود را مسلح به تفنگ نمود .
تاريخ ارامنه كه در تبريز متوقف هستند با سايرين اختلاف دارد .
عقيدهء ايشان اين است كه تبريز از مداين قديمهء ايرانزمين و در سوابق ايام موسوم به شاه آستان و يك قسمت عمده از سال را پادشاهان قديم ايران در تبريز متوقف مىشدند . يكى از سلاطين ارمن « خسرواس » نام در حوالى شهر تبريز با قشون سلاطين ايران جنگ نمود و غلبه بر سپاه ايرانى كرده شهر شاه آستان را مسخر نمود و اسم آن را تغيير داده « توريس » نام نهاد و اين لفظ در لغت ارامنه به معنى محل انتقام
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 578
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٥٧٨