مؤلف گويد چنانكه در تواريخ معتبره مسطور است بعد از تسلط بهرام گور بر مملكت عجم و نشستن به جاى پدر ، راست روشن نام را وزير خود كرد و به عيش و عشرت مشغول شد . راست روشن كمال تسلط را بههم رسانيده بر خراج رعيت افزود و از مرسوم لشكرى كاست و نظر به اين دو خيانت توهم كرد كه مبادا بهرام از لهو و نشاط كناره كند و به كار ملك پردازد و از اعمال او باخبر شده جزاى او را بدهد ، لهذا به خيال انقراض دولت جم افتاده خاقان چين را به گرفتن ايران دعوت كرد .
خاقان با دويست و پنجاه هزار نفر سوار و پياده عزم ايران كرد و بدون استعمال آلات حرب و زحمت جنگ از تركستان گذشت و از رود جيحون عبور كرد . بهرام خبر شده چاشتگاهى بر تخت نشسته اكابر عجم را گفت اگر وقتى من از شما غايب شوم شما از خدمت خود غيبت نكنيد و اگرنه چون بازآيم شما را عقوبت كنم اين بگفت و برادر خود نرسى را بهجاى خويش نشانيده اظهار داشت كه من به زيارت آتشكدهء تبريز مىروم و با هفت تن از پادشاهزادگان عجم و سيصد نفر از ابطال رجال ، راه آذربايجان پيشگرفت و از آنجا از راه گرگان بر سر لشكر خاقان تاخته و شبيخونى به ايشان آورد و خاقان را بكشت و لشكر او را متفرق ساخت . پس معين شد كه در تبريز آتشكدهء معتبرى زيارتگاه آتشپرستان بوده و فقرهء مسطوره تأييدى كامل از قول ميرزا طاهر مىنمايد و ظن قوى است كه قول ميرزا طاهر كه تبريز ، تابريز بوده مقرون به صحت باشد » .
خلاصه چون ذكرى از آتشپرستى شد بر مؤلف لازم است كه عقيدهء مسعودى را كه در مروج الذهب در باب شصت و هشتم در فقرهء آتشپرستى ذكر نموده است بنگارد و هى هذا :
« سلاطين ايران از نسل اول و دويم ، مذهب آتشپرستى را در مملكت خود رواج دادند . اول پادشاه ايران كه آتشپرستى اختيار كرد فريدون بود . روزى اين پادشاه در صحرا گردش مىكرد جمعى را ديد آتش افروخته به او سجده مىكنند . از ايشان پرسيد غرض از پرستش آتش چه مىباشد ؟ آنها گفتند كه چون آتش مربى طبيعت و مايهء روشنائى است واسطهء ميان خالق و مخلوق است . لهذا بايد او را پرستيد . عقايد آتشپرستان را نمىنويسيم . زيرا كه براى شرح آن كتاب علىحده لازم است ، همينقدر اظهار داشته مىشود كه داعيهء آنها اين است كه برترى
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 573
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٥٧٣