مثل همسايههاى خود عادت به نهب و غارت ندارند و هرگز با همسايگان خود در عالم جنگ و كارزار نيستند .
مؤلف گويد بلوص معرب بلوچ است و بلوچ سكنهء بلوچستان را گويند و بلوچستان از طرف شمال به افغانستان و سيستان و از طرف مشرق به سند و از طرف مغرب به ايالت كرمان و از طرف جنوب به بحر هند محدود مىباشد . طول اين ايالت از مشرق به مغرب تقريبا هزار و صد و بيست هزار ذرع و عرض آن چهارصد و سى و دو هزار ذرع است . جمعيت بلوچستان را از سيصد هزار الى يك كرور گفتهاند . جغرافياى فرنگ اين ولايت را منقسم به چهار ناحيه نموده : اول ناحيهء ماروان كه شهر عمدهء آن كلات است . دويم : مكران كه شهر معتبر آن كيج است . سيم : ناحيهء كنداوا كه شهر معظم آن كنداوا مىباشد و اين شهر را حوروند هم مىنامند .
چهارم : ناحيهء كوهستان . بالجمله بيشتر اراضى بلوچستان را كوههاى بلند پوشيده است و به واسطهء كوهى كه در ميان اين ايالت مىباشد جغرافياى فرنگ كل بلوچستان را دو قسمت نموده : قسمت جنوبى را بلوچستان بحرى و قسمت شمالى را بلوچستان برى ناميدهاند . اراضى لوس و كنداوا و درههاى جلوان مستور به زراعت مىباشد . ولى اراضى مكران چون شنزار است زراعت در آن كمتر به عمل مىآيد . اما نخل زياد دارد . صحرائى كه بمپور در آن واقع شده تقريبا دويست و چهل و هشت هزار ذرع طول و صد و بيست و هشت هزار ذرع عرض دارد . اراضى اطراف بمپور غالبا كوير و متمم كويرى است كه از سمت حوض سلطان بهسمت سيستان و افغانستان و بلوچستان مىرود . ايالت كنداوا را بعضى از شعب رودخانهء سند مشروب مىسازد . آب ناحيهء لوس از چشمههائى است كه از كوههاى آن جارى است . برنج آن ناحيه معروف است .
در سمت شمال بلوچستان رودخانه كمتر يافت مىشود . بعضى مسيلها ديده مىشود كه در ايام باران در ظرف چند ساعت رودخانهء بزرگى مىگردد و همينكه باران قطع شد باز خشك مىشود . اغلب كوههاى بلوچستان سابق آتشفشان بوده معدن گوگرد ، زاج ، سرب ، آهن ، مس ، قلع ، زغال سنگ ، نفت و شوره در كوههاى بلوچستان زياد است .
در كوههاى جلوان نيز گاهى معادن طلا و نقره پيدا مىشود . در سمت جنوب كلات ، معادن سنگ سرمهء خيلى سفيد هست و در نوشكى معدن مرمر سفيد و الوان يافت مىشود .
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 435
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٤٣٥